Η ανάδειξη της σημασίας της Οδοντιατρικής στις Ιατρικές Σχολές της Γερμανόφωνης Ευρώπης τον 16ο,17ο και 18ο αιώνα.
Τον 16ο αιώνα οι θρησκευτικές εντάσεις και διαμάχες στη Ευρώπη είναι χειρότερες από τις πολιτικές και η εναλλαγή στην εξουσία καθολικών και κάθε είδους προτεσταντών, θεωρείται η πιο καταστροφική εμπειρία στην ιστορία των Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων: Πανεπιστήμια κλείνουν και άλλα ανοίγουν, φοιτητές απαγορεύεται να σπουδάζουν σε ξένα Πανεπιστήμια, περιουσίες πανεπιστημίων απαλλοτριώνονται και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές υποχρεώνονται σε όρκο αφοσίωσης στον ηγεμόνα, την πολιτική του και το επίσημο θρησκευτικό δόγμα, που υποστηρίζει. Άλλοι διώκονται, απολύονται ή επαναπροσλαμβάνονται, ανάλογα με τις αλλαγές εξουσίας. Ο φοιτητικός πληθυσμός αυξάνεται, αλλά η σύνθεσή του αλλάζει, καθώς οι ιδέες του προτεσταντισμού προωθούν κυρίως τα παιδιά της αριστοκρατίας και των ανώτερων αστικών οικογενειών.
Η λογοτεχνία, οι τέχνες και οι επιστήμες ανθίζουν σε κράτη, όταν υπάρχει σιωπηλή εμπιστοσύνη προς την εκάστοτε ηγεσία αλλά και ελευθερία από τις έξωθεν επιρροές. Κατά τα τέλη του δέκατου έκτου και το πρώτο τέταρτο του δέκατου έβδομου αιώνα, η Γαλλία συμμετείχε στους πολέμους των Ουγενότων, η Ισπανία καταλήφθηκε κατά την αποτυχημένη προσπάθειά της να καταστείλει την εξέγερση της Ολλανδίας, ενώ αντίθετα η Γερμανία – αφορά τις Γερμανόφωνες περιοχές της κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης – οι περιοχές οι οποίες είχαν βιώσει την γέννηση της Μεταρρύθμισης από τον Λούθηρο και είχαν υποφέρει από πολέμους για περισσότερο από μια γενιά, απολάμβαναν την ειρήνη η οποία αποκαταστάθηκε μετά από την Συνθήκη του Άουγκσμπουργκ. Η Συνθήκη η οποία υπογράφηκε τον Σεπτέμβριο του 1555 στην αυτοκρατορική πόλη του Άουγκσμπουργκ τερμάτισε επίσημα τη θρησκευτική διαμάχη μεταξύ του Λουθηρανισμού και του Ρωμαιοκαθολικισμού και εντός της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. επιτρέπετε πλέον στους κατά τόπους ηγεμόνες να επιλέξουν είτε τον Λουθηρανισμό είτε τον Ρωμαιοκαθολικισμό ως επίσημο θρησκευτικό δόγμα του κράτους τους (cuius regio eius religio-όποιου η περιοχή, αυτού και η θρησκεία).
Το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα με τις εξελίξεις, που έχουν συντελεστεί στην πολιτική και οικονομία, βρίσκει τα Πανεπιστήμια στη Γερμανία να αναζητούν μια νέα κατεύθυνση, καθώς δε μπορούν να παράγουν τους ειδικούς, που απαιτούνται για να στελεχώσουν κυρίως τις κρατικές υπηρεσίες. Οι καινοτομίες, που επιχειρήθηκαν αφορούσαν την μορφή της διδασκαλίας και την εισαγωγή στο πρόγραμμα σπουδών νέων γνωστικών αντικειμένων, όπως οι κοινωνικές επιστήμες, με ταυτόχρονη αντικατάσταση της λατινικής γλώσσας στη διδασκαλία από την γερμανική, και σταδιακά αποτέλεσαν πρότυπο για τα άλλα Πανεπιστήμια. Για πρώτη φορά δίνεται στους καθηγητές ελευθερία να διδάσκουν αυτό που θεωρούν ορθό στο εκπαιδευτικό τους αντικείμενο και δίνεται έμφαση στην πρακτική γνώση και την σύνδεση πανεπιστημίου και κοινωνικής ζωής με στόχο την εξέλιξη της κοινωνίας και ανθρώπου.
Στον χώρο της ιατρικής ο Ανθρωπισμός και η Αναγέννηση είχαν ως αποτέλεσμα την κριτική αναθεώρηση των κλασικών πηγών. Χάρη στη τυπογραφία και τις καλύτερες μεταφράσεις, τα γραπτά μπορούσαν να διαβαστούν σε βελτιωμένες εκδόσεις. Οι μεταθανάτιες ανατομές δεν γίνονταν πλέον απλώς για να αποδειχθούν τα λόγια του Γαληνού, αλλά για να τα διορθώσουν επιστημονικά. Η διάδοση έντυπων κειμένων και σχεδίων ενθάρρυνε τη γέννηση μεμονωμένων απόψεων Εκτός από τα βιβλία, η γνώση βασιζόταν πλέον σε παρατηρήσεις και σε ορισμένα αρχικά πειράματα που πραγματοποιήθηκαν με νέες μεθόδους..
![]() |
| Το 1543, στο Βασιλεία εκδόθηκε η πραγματεία του Vesalius "De Corporis Humani Fabrica" |
Το 1543, στο Βασιλεία δημοσιεύτηκε η πραγματεία του Vesalius "De Corporis Humani Fabrica" η οποία ήταν η πρώτη περιεκτική και συστηματική περιγραφή του ανθρώπινου σώματος όπου ο Vesalius με τις ανατομές τις οποίες πραγματοποίησε, κατέρριπτε τις παραδόσεις περίπου δεκατεσσάρων αιώνων οι οποίες βασίζονταν στις θεωρίες του Γαληνού. Οι διαφορές στις ανατομικές παρατηρήσεις του Vesalius ήταν τόσο διαφορετικές από την διδασκαλία του Γαληνού, ώστε ο ιατρικός κόσμος της εποχής, εκπαιδευμένος στην Γαληνική ανατομική, προκειμένου να δεχτεί ότι ο μεγάλος δάσκαλος είχε κάνει λάθη, θεώρησε ότι το ανθρώπινο σώμα είχε υποστεί αλλαγές στην πορεία του χρόνου. Σε ότι αφορά τα δόντια ο Vesalius θεωρούσε ότι τα νεογιλά δόντια αποτελούν τα σπέρματα των μονίμων.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου είδαν το φως και οι πρώτες πραγματείες οι οποίες αφορούσαν αποκλειστικά την οδοντιατρική που δείχνει ότι τα δόντια είχαν τραβήξει την προσοχή του “ιατρικού” κόσμου στις Γερμανόφωνες περιοχές.
![]() |
| Η πραγματεία Artznei Buchlein (Ιατρική Δοντιών), άγνωστου συγγραφέα, η οποία εκδόθηκε σε πρώτη έκδοση στην Λειψία το 1530. |
![]() |
| Η πραγματεία του Walter Herman Ryff η οποία αναφέρεται και στην Οδοντιατρική με χρονολογία έκδοσης 1548. |
Μία από τις πρώτες επίσης οδοντιατρικές εκδόσεις στην Γερμανική γλώσσα είναι η πραγματεία του Walter Hermann Ryff η οποία εκδόθηκε στο Wurtzburg το 1548 με τίτλο Nutzlicher bericht,wie man die Augen und das Gesicht….wie manden Mundt,die Zan and Biller Frisch,ruin,sauber,gesund und fest erthalten και σε ελεύθερη Ελληνική μετάφραση «Χρήσιμες συμβουλές προκειμένου να διατηρούνται τα μάτια και η όραση. Επιπλέον συμβουλές προκειμένου να διατηρείται το στόμα φρέσκο, τα δόντια καθαρά και τα ούλα στέρεα».
Ανατρέχοντας σε βιβλιογραφικές πηγές, κυρίως μένω του διαδικτύου, προκαλεί μεγάλη εντύπωση το γεγονός ότι ήδη από το τελευταίο τέταρτο του 16ου αιώνα, αναφέρονται στην Γερμανική βιβλιογραφία ένας μεγάλος σχετικά αριθμός εκδόσεων οι οποίες αφορούν σε Διατριβές (Dissertations),Θέσεις (Thesis) ή Δημόσιες Συζητήσεις-Αντιπαραθέσεις (Disputations) με οδοντιατρικά θέματα. Οι πραγματείες αυτές, χωρίς να υπάρχει ουσιαστική διαφορά μεταξύ τους, αποτελούσαν την τελική δοκιμασία στα πλαίσια της εκπαίδευσης και λήψης πτυχίου ιατρικής σε Ιατρικές Σχολές Γερμανόφωνων περιοχών και η οδοντιατρική τους θεματολογία αποδεικνύει την σημασία του ιατρικού κόσμου εκείνης της εποχής στις παθήσεις και στην θεραπεία των δοντιών.
Ο θεσμός του διδακτορικού όπως ορίζεται σήμερα, είναι ένα πτυχίο έρευνας που έχει ουσιαστική και πρωτότυπη συμβολή στον τομέα του και ξεκίνησε από τη Γερμανία τον 19ο αιώνα. Ωστόσο, στη Μεσαιωνική Ευρώπη απονέμονταν διδακτορικοί τίτλοι από πολύ πριν και οι ιστορικοί εκτιμούν ότι το πρώτο διδακτορικό δίπλωμα απονεμήθηκε σε πανεπιστήμιο του Παρισιού το 1150. Αυτά τα πρώτα διδακτορικά όπως και τα σύγχρονα διδακτορικά ήταν ο ανώτερος «ακαδημαϊκός» τίτλος που μπορούσε να αποκτήσει ένας φοιτητής, Σε αντίθεση όμως με τα σημερινά διδακτορικά, τα οποία απαιτούν πρωτότυπη συνεισφορά γνώσης, αντίθετα τα παλαιότερα διδακτορικά αναγνώρισαν την κατανόηση ενός υπάρχοντος σώματος γνώσης, όπως σήμερα απαιτεί πχ ένα μεταπτυχιακό.
Εκτός όμως από την διαδικασία της Διατριβής, κατά την περίοδο του Μεσαίωνα αλλά και αργότερα, για την ολοκλήρωση των σπουδών υπήρχε και η δοκιμασία της Δημόσιας Συζήτησης και Αντιπαράθεσης. Στο σχολαστικό σύστημα εκπαίδευσης του Μεσαίωνα, οι διαφωνίες (στα λατινικά: disputationes, ενικός: disputatio) πρόσφεραν μια τυπική μέθοδο δημόσιας συζήτησης σχεδιασμένη να αποκαλύπτει και να καθιερώνει αλήθειες στη θεολογία αλλά και στις επιστήμες.
Όπως και σήμερα, έτσι και η διαδικασία μίας μεσαιωνικής διατριβής της κατηγορίας Disputatio de Dentibus (Συζήτηση επί των δοντιών) ήταν διαδικασία υπεράσπισης .Οι σημειώσεις διαλέξεων του καθηγητή κατά τη διάρκεια ενός μαθήματος στο πανεπιστήμιο χορηγούντο στους φοιτητές της διδακτορικής τάξης με τη μορφή συνοπτικών ερωτήσεων και κάθε υποψήφιος διδάκτορας έπρεπε να απαντήσει σε αυτές τις ερωτήσεις γραπτώς, προκειμένου να δείξει τι κατανοούσε από το υλικό του μαθήματος. Στην πραγματικότητα, ήταν η γραπτή εξέταση στο τέλος της φοίτησης προκειμένου ο απόφοιτος να αποκτήσει τον τίτλο του Δόκτορος. Το βιβλίο με τις απαντήσεις των υποψηφίων διδακτόρων τυπωμένο χορηγείτο σε καθηγητές, προσκεκλημένους, σε όλη τη Σύγκλητο και σε φίλους και συμμαθητές του φοιτητή που προσκλήθηκαν στην εορταστική προφορική υπεράσπιση, απαραίτητο βήμα πριν την απονομή του διδακτορικού διπλώματος. Η εκδήλωση ήταν εορταστική και λάμβανε χώρα στην κεντρική αίθουσα (AULA)του πανεπιστημίου.
Οι τίτλοι των Διατριβών, Θέσεων ή Συζητήσεων οι οποίες αφορούσαν οδοντιατρικά προβλήματα, είχαν ως θέμα την «Οδοντιατρική» και τα «Δόντια» γενικά, τις Μεθόδους Καθαρισμού των Δοντιών, την Οδονταλγία (Dentium Dolore ή Odontalgia),την « Παιδική Οδοντοφυΐα» και την «Δύσκολη Παιδική Οδοντοφυΐα», τις «Παθήσεις των Δοντιών» (Dentibus, eorumque morbis) και τα «Φάρμακα κατά της Οδονταλγίας» (Remediis Antiodontalgicis).Τέλος το θέμα μίας Διατριβής αφορούσε την «Δύσκολη οδοντοφυΐα, την ευλογιά την ερυθρά και αντιμετώπιση των τριών αυτών παθήσεων στα παιδιά».
Το εξώφυλλο του βιβλίου της πραγματείας υπήρχε αναφορά ότι η πραγματεία ήταν Thesis, Dissertation ή Disputation στην Ιατρική και αναφορά του Πανεπιστημίου, του Κολεγίου ή του Γυμνασίου όπου φοίτησε ο υποψήφιος. Ο τίτλος του θέματος με το οποίο ασχολείτο ήτα στην Λατινική ή Γερμανική γλώσσα ανάλογα με την γλώσσα γραφής και με έντονα συνήθως στοιχεία το όνομα και όλους τους τίτλους του υπεύθυνου καθηγητού και το όνομα και την καταγωγή του εξεταζόμενου. Σε αρκετές περιπτώσεις υπήρχαν και τα στοιχεία του τόπου και του χρόνου της προφορικής παρουσίασης προκειμένου να μπορούν να παραστούν και οι ενδιαφερόμενοι.
Κάνοντας έρευνα σε διάφορες ηλεκτρονικές βιβλιογραφικές πηγές, βρήκαμε μία από τις πρώτες πραγματείες η οποία εκτός των άλλων, περιελάμβανε την ιστορεία της Οδοντιατρικής και επιπλέον την οδοντιατρική βιβλιογραφία μέχρι το 1843. Η πραγματεία αυτή ήταν του Antoine-Malagou Desirabode με τίτλο "Nouveaux éléments complets de la science et de l'art du dentiste théorique et practique de l'art du dentiste" η οποία εκδόθηκε το 1843 στην Γαλλία και η μετάφρασή της στην Αγγλική γλώσσα εκδόθηκε στην Αμερική το 1847. Αν κρίνουμε από το γεγονός ότι η πραγματεία του Desirabode μεταφράστηκε και εκδόθηκε στην Αμερική μόλις τέσσερα χρόνια από την έκδοσή της στην Γαλλία, συμπεραίνουμε ότι θεωρήθηκε ότι για την εποχή της αποτελούσε ίσως το πλέον σύγχρονο και ενημερωμένο βιβλίο το οποίο κάλυπτε το θεωρητικό και πρακτικό φάσμα της Οδοντιατρικής. Ανατρέχοντας στην ενότητα η οποία περιλάμβανε την οδοντιατρική βιβλιογραφία μέχρι το 1843,βρήκαμε μία πληθώρα Διατριβών, Θέσεων και Δημόσιων Συζητήσεων οι οποίες παρουσιάσθηκαν από υποψήφιους γιατρούς μετά από φοίτηση στην Ιατρική κυρίως σε Γερμανόφωνα Πανεπιστήμια, Κολλέγια ή Γυμνάσια. Κατά την χρονική περίοδο στην οποία αναφερόμαστε, δηλαδή 16ο και 17ο αιώνα, αυτό που λέμε σήμερα ως 3βάθμια εκπαίδευση μπορούσε να γίνει εκτός από τα Πανεπιστήμια σε Ακαδημίες, σε Κολέγια και στις Γερμανόφωνες περιοχές και σε Γυμνάσια τα οποία βέβαια δεν είχαν καμία σχέση με τα Γυμνάσια «Gymnasio» όπως διαμορφώθηκαν αργότερα.
Ενδεικτικά θα αναφέρουμε ορισμένες από τις Διατριβές και Δημόσιες Συζητήσεις για τις οποίες αντλήσαμε και άλλα στοιχεία από διάφορες πηγές του διαδικτύου, ξεκινώντας από την πρώτη Διατριβή με χρονολογία το 1579 και καταλήγοντας στο 1728 όπου εκδόθηκε από τον Pierre Fauchard η πραγματεία του ”Le Chirurgien Dentiste".
1579.Η πρώτη Thesis είναι του Petro Monavio (Monau στα Γερμανικά) με καταγωγή την Μπρατισλάβα της Σιλεσίας με χρονολογία 1579 στην Λατινική γλώσσα και τίτλο «De dentium affectibus».Ο Monavio φοίτησε στην Ιατρική στο Γυμνάσιο της Βασιλείας και η πραγματεία του αφορά την προφορική του δοκιμασία. O Monau (1551-1588) ήταν γιος του Stenzel Monau και μικρότερος αδελφός του Jakob Monau. Μετά από αρκετά χρόνια ανθρωπιστικών σπουδών στη Βιτεμβέργη και τη Χαϊδελβέργη, αφοσιώθηκε από το 1575 έως το 1578 σε ιατρικές σπουδές στην Πάντοβα. Έχοντας αποκτήσει το διδακτορικό του στη Βασιλεία με τον Felix Platter με το έργο Dentium affectibus (η οποία ήταν πρώτη διδακτορική διατριβή στη στοματολογία), εγκαταστάθηκε στο Breslau ως γιατρός.
1607. Η δεύτερη Διατριβή γραμμένη επίσης στα Λατινικά εκδόθηκε το 1607 και είναι του Remmelin, Johann (1585-1632) από την Ulm με τίτλο « Medica de Dentium statu & naturali & praeternaturali, huiusque sublatione illius vero conservatione determination». Το θέμα της Διατριβής είναι η ιατρική περιγραφή των φυσιολογικών και μη φυσιολογικών δοντιών καθώς επίσης η διατήρησή τους. Η προφορική ανάπτυξη της Διατριβής είχε ορισθεί για τις 9 Φεβρουαρίου και αποτελούσε το τελευταίο στάδιο εκπαίδευσης στην Ιατρική και χορήγησης του τίτλου του γιατρού.
https://www.e-rara.ch/bau_1/content/zoom/5621846
1629. Η επόμενη πραγματεία γραμμένη στα Λατινικά με χρονολογία 1629 είναι του Polnerus Zacharias με τίτλο «Disputatio Medica De Dentium Dolore» και αναφέρεται στον πόνο των δοντιών. Υπεύθυνος καθηγητής είναι ο Daniel Sennert, και έγινε στην Ακαδημία του Wittenberg ενώ η προφορική δοκιμασία είχε ορισθεί για τις 16 Δεκεμβρίου στο αμφιθέατρο της Ιατρικής στις 7μμ.
https://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/64831/3
1631. Η επόμενη Δημόσια Συζήτηση είναι του Sigismund Lebzelter με υπεύθυνο καθηγητή τον Johann Zeidler (1596-1645) στην Λατινική γλώσσα με τίτλο «De Dolore Dentium» η οποία αφορά τον πόνο των δοντιών και παρουσιάσθηκε στο Θεραπευτικό Κολέγιο της Ληψίας στις 26 Φεβρουαρίου του 1631.
https://de.wikipedia.org/wiki/Johann_Zeidler_(Mediziner)
1644. Το 1644 βρίσκουμε τέσσερεις Δημόσιες Συζητήσεις για τα δόντια με υπεύθυνο καθηγητή τον Melchior Sebisch στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου. Και οι τέσσερεις πραγματείες έχουν ως βασικό τίτλο : «Disputatio de Dentibus» αλλά διαπραγματεύονται διαφορετικές ερωτήσεις. Η πρώτη πραγματεία είναι του Zacharia Andreas από το Colmar,η δεύτερη του Claus Sigismund από το Breslau,η τρίτη του Schluser, Conrad από το Reichenbergen-Hesse και η τελευταία του Iacob Bechter από το Στρασβούργο.
Οι τέσσερεις Δημόσιες Συζητήσεις είναι αναρτημένες σε έναν κοινό τόμο στην ιστοσελίδα του New York University.
https://dental.nyu.edu/content/dam/nyudental/documents/about/rarebooks/Disputatio-de-Dentibus.pdf
1652. Δημόσια Συζήτηση στην Ιατρική του Glaß, Johann Ernst: «Disputatio Medica De ΟΔΟΝΤΑΛΓΙΑ», υπεύθυνος καθηγητής ο Friedrich Hoffmann, Η παρουσίαση είχε ορισθεί για τις 23 Ιανουαρίου στο Αμφιθέατρο της Ιατρικής, Υένα 1652.
1678. Δημόσια Συζήτηση στην Ιατρική του Krausoldt, Johann Ernest: «Disputationem medicam inauguralem de dentitione infantum»,με θέμα την παιδική οδοντοφυϊα. Υπεύθυνος καθηγητής ο Georg Wolffgang Wedel (1645-1721).Υένα 1678.
https://archive.org/details/b30765304/mode/2up?ref=ol&view=theater
1683. Δημόσια Συζήτηση στην Ιατρική του Conrad Caspar Ehinger :«Disputatio Medica Inauguralis de Odontalgia»,Altdorff,1683.
https://www.europeana.eu/en/item/358/item_CXQP56H6AQOZHN4OL4EW6AL57H3QVORY
1694. Christian Gottfried Finger : «Disputatio inauguralis de dentitione puerorum difficili»,υπεύθυνος καθηγητής,Ortlob, Johann Friedrich (1661-1700).Ληψία 1694.
https://wellcomecollection.org/works/ruq9d3ta
1719. Theodorus Augustus Raw :¨«Dissertatio innauguralis Medica Systens Panthemata Infantum ex Difficili Dentitione»,Βασιλεία,1719.
1720. Henricus Hieronymus Grasso : «Theses medicae inaugurales, de dentitione difficili variolis et rubeolis tanquam tribus morborum classibus superandis infantibus»,υπεύθυνος καθηγητής, Johann Friedrich Depré. Ερφούρτη 1727.
1727. Samuel Christoph Fuchs, «Odontologia anatomico-medica in dissertatione inaugurali de vacillatione casu et palingenesia dentium», υπεύθυνος καθηγητής ο Michael Bernhard Valentini (1657-1729).Giesse 1727.
Η πρώτη Διατριβή στην Γαλλική γλώσσα η οποία αφορά τα δόντια, , όπως έχουμε αναφέρει σε προηγούμενη ανάρτηση, με τίτλο Dissertation sur les dents (Διατριβή επί των δοντιών) είναι του φαρμακοποιού Bernadin Martin, υποβλήθηκε στην Ιατρική Σχολή του Παρισιού και η υποστήριξή της έγινε το Σάββατο 1ης Ιουλίου του 1679 και εκδόθηκε 50 χρόνια πριν από την πραγματεία Chirurgien Dentiste του Pierre Fouchard. Αξίζει να επισημάνουμε ότι ο Fouchard στον πρόλογο της πραγματείας του αναγνωρίζει ότι η Διατριβή του Bernadin Martin είναι από τα πρώτα βιβλία στην Γαλλική γλώσσα τα οποία αφορούν την οδοντιατρική.
https://historydent.blogspot.com/2022/05/barthelemy-bernadin-martin-1629-1682-50.html
Ανατρέχοντας σε βιβλιογραφικές πηγές μέσω του διαδικτύου, ήδη από το τελευταίο τέταρτο του 16ου αιώνα και καθ’ όλη την περίοδο της Αναγέννησης στις Γερμανόφωνες κυρίως χώρες, διαπιστώσαμε την ύπαρξη μεγάλου σχετικά αριθμού εκδόσεων οι οποίες αφορούν Διατριβές (Dissertations),Θέσεις (Thesis) ή Δημόσιες Συζητήσεις (Disputations) οδοντιατρικού ενδιαφέροντος. Αυτές οι πραγματείες οι οποίες αποτελούσαν την τελευταία δοκιμασία για την απόκτηση του τίτλου γιατρού στις Ιατρικές Σχολές μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η εκπαίδευση στην Οδοντιατρική εκείνη τη χρονική περίοδο ήταν το ίδιο σημαντική με τα υπόλοιπα αντικείμενα της ιατρικής εκπαίδευσης.
Έτσι οδοντιατρικές πράξεις εκείνη την εποχή εκτελούσαν αδειούχοι γιατροί οι οποίοι είχαν αποκτήσει γνώσεις οδοντιατρικής στα πλαίσια της ιατρικής τους εκπαίδευσης, οι κουρείς και αργότερα κουρείς -χειρουργοί οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις είχαν περάσει από ένα στάδιο πρακτικής μαθητείας και τέλος σε μεγαλύτερο βαθμό πρακτικοί και τσαρλατάνοι οι οποίοι εκτός από εξαγωγές εμπορεύονταν και κάθε είδους «φάρμακα» και ελιξίρια αμφίβολης αποτελεσματικότητας, για τον οδοντόπονο, τον καθαρισμό των δοντιών και για κάθε άλλη πάθηση των δοντιών, του στόματος κ.ά..
ΓΒ
.png)
.jpg)



.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου