Από το μπαρμπέρικο στο οδοντιατρείο.

 

Από τα μέσα  περίπου του  19ου  αιώνα, όπως είδαμε και σε προηγούμενες αναρτήσεις, προέκυψε  η ανάγκη για οργάνωση ενός σταθερού και εξειδικευμένου χώρου εργασίας για τον οδοντίατρο. Οι λόγοι οι οποίοι επέβαλαν τη δημιουργία του οδοντιατρείου ήταν μια σειρά επαγγελματικών, επιστημονικών, οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων.

Ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν την  ξυλογραφία στο εξώφυλλο  της έκδοσης του 1530 του  "Arzney Buchlein  " ως απόδειξη της πρώτης απεικόνισης οδοντιατρείου. Εντούτοις αυτή η άποψη δεν είναι πειστική, επειδή δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η χρήση του συγκεκριμένου χώρου προορίζεται αυστηρά για τη στοματική φροντίδα. Ο χώρος αποδίδεται μάλλον σε χώρο φαρμακείου και ήταν σύνηθες εκείνη την εποχή, οι φαρμακοποιοί εκτός από την παρασκευή και διάθεση φαρμάκων, να εκτελούσαν και καθαρά ιατρικές πράξεις, συμπεριλαμβανομένων πολλές φορές εκτός από τη χορήγηση παυσίπονων σκευασμάτων για την ανακούφιση του οδοντικού πόνου, να εκτελούσαν και εξαγωγές δοντιών.

 

Μέχρι  τον 18ο αιώνα, η οδοντιατρική  ασκούνταν, ως επί το πλείστο, από κουρείς, χειρουργούς, τεχνίτες και πλανόδιους «οδοντογιατρούς». Οι χώροι εργασίας τους δεν θύμιζαν σε καμία περίπτωση τα σημερινά οδοντιατρεία. Συχνά ήταν απλά, μικρά δωμάτια στο σπίτι του επαγγελματία ο οποίος δεν ασκούσε αποκλειστικά την οδοντιατρική, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι οδοντικές πράξεις πραγματοποιούνταν μέσα σε μπαρμπέρικα, φαρμακεία ή σε αυτοσχέδια σημεία, ακόμα και σε υπαίθριες αγορές και πανηγύρια.

Ο εξοπλισμός ήταν σχεδόν ανύπαρκτος πέρα από μια απλή κοινή καρέκλα και ένα τραπέζι που λειτουργούσε ως πάγκος εργαλείων. Ο φωτισμός προερχόταν αποκλειστικά από φυσικό φως, κεριά ή λυχνίες λαδιού, γεγονός που δυσχέραινε την ακριβή εργασία. Η ατμόσφαιρα των χώρων αυτών ήταν συχνά ανθυγιεινή, γεμάτη θόρυβο, ενώ οι ασθενείς υποβάλλονταν σε επώδυνες διαδικασίες χωρίς αναισθητικά.

Σε ότι αφορά τις συνθήκες  υγιεινής  τον 18ο αιώνα ήταν περιορισμένες ή το σωστότερο, απουσίαζαν τελείως.  Δεν υπήρχε κατανόηση για τα μικρόβια και τη δράση τους, ούτε γνώση για την ανάγκη αποστείρωσης των εργαλείων. Τα περισσότερα οδοντικά εργαλεία απλώς ξεπλένονταν με νερό ή σκουπίζονταν με πανιά. Οι υποδομές παροχής νερού ήταν στοιχειώδεις, και στα περισσότερα οδοντιατρεία –όπου αυτά υπήρχαν– το νερό μεταφερόταν με δοχεία. Ομοίως, οι κλειστοί  χώροι δεν αερίζονταν επαρκώς και  οι οδοντιατρικές πράξεις γινόντουσαν  σε χώρους με υγρασία και κακή καθαριότητα. Αυτές οι συνθήκες οδηγούσαν συχνά σε λοιμώξεις και επιπλοκές, αν και αυτό το γεγονός  δεν εθεωρείτο ασυνήθιστο για την εποχή.

Κουρέας-χειρουργός εξετάζοντας το στόμα ασθενούς το δεύτερο μισώ του 18^ου αιώνα. Ζωγραφικός πίνακας του Φλαμανδού ζωγράφου Gent Dou (1613-1675).Ο ασθενής κάθεται σε κοινή καρέκλα σαλονιού ενώ τα διάφορα εργαλεία είναι σε δύο ερμάρια κοντά στον επεμβαίνοντα και ορισμένα κρεμασμένα στον τοίχο. Χαρακτηριστικό στοιχείο του πίνακα, είναι ο κροκόδειλος ο οποίος κρέμεται από την οροφή.

Κατά τον Μεσαίωνα, αλλά και στα πρώιμα νεότερα χρόνια, ο κρεμασμένος κροκόδειλος που συναντούσε κανείς σε μπαρμπέρικα και ιατρεία δεν ήταν απλώς ένα παράξενο διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ένα πολυσήμαντο σύμβολο. Σε μια εποχή όπου τα όρια ανάμεσα στην επιστήμη, τη λαϊκή πίστη και τη μαγεία ήταν ρευστά, τέτοια αντικείμενα λειτουργούσαν ως φορείς κύρους, γνώσης και προστασίας. Η παρουσία ενός ταριχευμένου κροκόδειλου δήλωνε ότι ο επαγγελματίας αυτός κατείχε γνώση της ανθρώπινης ανατομίας και εμπειρία σε επικίνδυνες πράξεις, ικανός να αντιμετωπίσει ακόμη και τις πιο σοβαρές παθήσεις. Παράλληλα, το εξωτικό ζώο υποδήλωνε επαφή με τον ευρύτερο κόσμο του εμπορίου και της λόγιας γνώσης, στοιχείο που ενίσχυε την αυθεντία του θεραπευτή στα μάτια του κοινού.

Ταυτόχρονα, ο κροκόδειλος είχε έντονη αποτρεπτική και συμβολική λειτουργία. Πίστευαν ότι αποξηραμένα ή ταριχευμένα ζώα διέθεταν προστατευτικές ιδιότητες, ικανές να απομακρύνουν κακά πνεύματα, ασθένειες ή το «κακό μάτι». Σε έναν χώρο όπου οι άνθρωποι προσέρχονταν ευάλωτοι, φοβισμένοι και συχνά αντιμέτωποι με τον θάνατο, ο κρεμασμένος κροκόδειλος λειτουργούσε ως φυλαχτό, προσδίδοντας μια αίσθηση ασφάλειας και ελέγχου απέναντι στο άγνωστο.Τέλος, το σύμβολο αυτό υπενθύμιζε διαρκώς τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο. Ο γιατρός ή ο μπαρμπέρης παρουσιαζόταν ως εκείνος που είχε την εξουσία να «δαμάσει» το επικίνδυνο και το απειλητικό, όπως ακριβώς είχε υποτάξει ένα άγριο θηρίο. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και στην Αναγέννηση, όταν κροκόδειλοι και άλλα εξωτικά αντικείμενα κοσμούσαν φαρμακεία και χώρους φυσικής φιλοσοφίας, ως σύμβολα επιστημονικής περιέργειας και γνώσης της φύσης.

Έτσι, ο κρεμασμένος κροκόδειλος αποτέλεσε ένα σύνθετο σύμβολο που συνδύαζε την ιατρική πρακτική, τη μαγεία, το δέος και την κοινωνική αυθεντία, αντανακλώντας εύγλωττα τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι του Μεσαίωνα αντιλαμβάνονταν την ασθένεια και τη θεραπεία. 

Τα οδοντιατρικά εργαλεία του 18ου αιώνα ήταν περιορισμένα, χειροκίνητα, μεταλλικά και πολλές φορές ιδιοκατασκευές.  Τανάλιες, λαβίδες, πελεκάνοι και κλειδιά για εξαγωγές, διάφορα είδη μοχλών και αποκολλητήρες,  μεταλλικές σμίλες και ξέστρα για αφαίρεση της τρυγίας και τον καθαρισμό των δοντιών, διάφορα είδη και μεγέθους  ρίνες για την διαμόρφωση των δοντιών και σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα πρωτόγονο περιστροφικό τρυπάνι  «bow drill». Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι εκείνη την περίοδο η πλέον διαδεδομένη οδοντιατρική πράξη, εξακολουθούσε να είναι η εξαγωγή των δοντιών και ο καθαρισμός τους. Σε μεγάλα μόνο αστικά Ευρωπαϊκά κέντρα και μάλιστα για την οδοντιατρική φροντίδα της άρχουσας τάξης, υπήρχε ένας μικρός αριθμός καλύτερα κατηρτισμένων οδοντιάτρων, συνήθως κουρέων-χειρουργών ή χειρουργών, οι οποίοι εκτελούσαν ποιο  σύνθετες οδοντιατρικές πράξεις, όπως σφραγίσματα, ακινητοποιήσεις δοντιών, ορθοδοντικές μετακινήσεις και κάποιες προσθετικές εργασίες.

Οι οδοντοτεχνικές εργασίες γίνονταν με απλές τεχνικές και με φυσικά ως επί το πλείστο υλικά, όπως ελεφαντόδοντο, δόντια από ιπποπόταμο, κόκαλο, ξύλο, φυσικά δόντια και ορισμένα μέταλλα, όπως χρυσό και ασήμι.    Η κατασκευή των προσθετικών  δοντιών απαιτούσε μεγάλο ταλέντο και ειδικές γνώσεις με αποτέλεσμα συχνά  να απαιτείται η συνεργασία διαφόρων τεχνιτών, όπως ωρολογοποιών, σκαλιστών ελεφαντόδοντου κ.α..

Τέλος, τον 18ο αιώνα, η οδοντιατρική άσκηση ήταν ανεξέλεγκτη. Δεν υπήρχαν άδειες, πιστοποιήσεις ή κανόνες που να καθορίζουν την πρακτική. Πλανόδιοι οδοντογιατροί πραγματοποιούσαν εξαγωγές στο δρόμο, ενώ η διαφήμιση ήταν συχνά παραπλανητική. Ελάχιστοι επαγγελματίες είχαν πραγματική ιατρική γνώση και ακόμα λιγότεροι κατείχαν θεωρητική κατάρτιση.

Ζωγραφικός πίνακας, του Γάλλου ζωγράφου Adolphe Francois Monfallet. Ο ζωγράφος απεικονίζει τον χώρο ενός από τα πρώτα οδοντιατρεία στα μέσα του 18^ου αιώνα ο οποίος ήταν πιθανόν κοινός με τον χώρο του σαλονιού του γιατρού, ο οποίος λειτουργούσε ταυτόχρονα και ως αίθουσα αναμονής. Άλλο χαρακτηριστικό του πίνακα είναι ότι περιλαμβάνει μια από τις πρώτες εμπορικές οδοντιατρικές καρέκλες του Justus Ask.

Τον 19ο αιώνα και μάλιστα κατά το δεύτερο μισό, θα μπορούσαμε να πούμε ότι τον σηματοδοτεί η δημιουργία  του σύγχρονου οδοντιατρείου με σημαντική εξέλιξη τόσο στην οργάνωση του χώρου όσο και στον εξοπλισμό. Τα πρώτα αυτόνομα οδοντιατρεία εμφανίζονται σε πόλεις όπου η αστική τάξη αναπτύσσεται και οι πολίτες αναζητούν πιο ποιοτικές υπηρεσίες υγείας. Μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, με τις ανακαλύψεις του Louis Pasteur για τα μικρόβια και τις θεωρίες αντισηψίας του Joseph Lister, η στάση απέναντι στην υγιεινή αλλάζει ριζικά. Τα οδοντιατρεία αρχίζουν να υιοθετούν διαδικασίες καθαρισμού, χρήση σαπουνιού και ατμού, ενώ εμφανίζονται οι πρώτοι μέθοδοι αποστείρωσης. Στις πόλεις εγκαθίστανται   δίκτυα τρεχούμενου νερού, γεγονός που επιτρέπει πιο σωστή πλύση των εργαλείων και των χεριών. Ως αποτέλεσμα η υγιεινή πλέον μετατρέπεται σε βασικό στοιχείο του επαγγελματισμού και της αξιοπιστίας του οδοντιάτρου.

Ο χώρος πλέον, ο οποίος είναι αποκλειστικός για την άσκηση της οδοντιατρικής,  περιλαμβάνει μια ειδική οδοντιατρική καρέκλα, αρχικά σταθερή και αργότερα ρυθμιζόμενη με μοχλούς, πάγκο για την τοποθέτηση των εργαλείων κατά την διάρκεια της επέμβασης και ειδικά κιβώτια με συρτάρια για την φύλαξη των  εργαλείων, καθαρό και φωτεινό περιβάλλον και χωριστό  χώρο αναμονής.  Η ειδική οδοντιατρική καρέκλα, γίνεται πλέον το σύμβολο του σύγχρονου αλλά και επαγγελματικά καταξιωμένου οδοντιάτρου. Η βελτίωση του φωτισμού με λάμπες αερίου και στη συνέχεια ηλεκτρικές, διευκόλυνε την ακριβή οδοντιατρική εργασία, ενώ σταδιακά  εμφανίζεται  ο πρώτος εξειδικευμένος οδοντιατρικός εξοπλισμός, όπως βιομηχανοποιημένα και τυποποιημένα εργαλεία, πιο λεπτά, ανθεκτικά και εργονομικά με δυνατότητα αποστείρωσης, και ποδοκίνητοι αρχικά και ηλεκτρικοί αργότερα οδοντιατρικοί τροχοί, ενώ εισάγονται τα πρώτα αναισθητικά, αιθέρας και χλωροφόρμιο και αργότερα το πρωτοξείδιο του αζώτου. Όλα αυτά τα μέσα έκαναν την οδοντιατρική θεραπεία λιγότερο επώδυνη, ενώ προσέθεσαν νέες και πλέον σύνθετες και αποτελεσματικές τεχνικές στη φαρέτρα του οδοντιάτρου. 

Γκραβούρα με χρονολογία 1882, από ζωγραφικό πίνακα του Ελβετού ζωγράφου Edouard John E. Ravel (1847-1920) ο οποίος αναπαριστά ένα οδοντιατρείο του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. Ο χώρος του ιατρείου είναι κοινός με τον χώρο αναμονής, ενώ ο ασθενής κάθεται σε κοινή πολυθρόνα η οποία βρίσκεται πάνω σε ξύλινο έδρανο για εργονομικούς λόγους και ο οδοντίατρος όρθιος, έχει άμεση πρόσβαση στα εργαλεία του τα οποία είναι πάνω σε ένα κοινό ερμάριο με συρτάρια.

Η μεγάλη όμως αλλαγή στην κοινωνική εικόνα  του επαγγέλματος του οδοντιάτρου, αλλάζει δραστικά στον 19ο αιώνα, καθώς δημιουργούνται οι πρώτοι οδοντιατρικοί σύλλογοι, καθιερώνονται άδειες άσκησης επαγγέλματος, απαιτείται ολοκληρωμένη εκπαίδευση, θεσπίζονται κανόνες υγιεινής, και εισάγονται  κανόνες δεοντολογίας οι οποίοι  επιβάλουν σεβασμό προς τον ασθενή  και απαγόρευση της εξαπάτησης του. Σταδιακά η κοινωνική εικόνα του οδοντιάτρου βελτιώνεται και περνά στην κοινωνία αλλά και στον ιατρικό χώρο, από τον τεχνίτη στον επιστήμονα-ιατρό.

Η μετάβαση από τον πρόχειρο χώρο του μπαρμπέρικου στο σύγχρονο οργανωμένο οδοντιατρείο ήταν μια διαδικασία που διήρκεσε περισσότερο από έναν αιώνα. Η πρόοδος της επιστήμης, η βιομηχανική ανάπτυξη και η καθιέρωση ηθικών κανόνων μετέτρεψαν την οδοντιατρική από μια τεχνική χειρωνακτική τέχνη σε ώριμο επιστημονικό κλάδο.  Ενώ όμως η Ευρώπη αποτέλεσε το ιστορικό υπόβαθρο της επιστημονικής  γνώσης,  η Αμερική πρωτοπόρησε στην εκπαίδευση, την τεχνολογία και την οργάνωση του επαγγέλματος, αλλά η σύγκλιση των δύο αυτών κόσμων προς το τέλος του 19ου αιώνα έθεσε τα θεμέλια της οδοντιατρικής όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.

ΓΒ