Ένας Άγγλος εκπαιδευόμενος στην Οδοντιατρική στο Παρίσι το 1835.

Οδοντάγρα σε σχήμα ράμφους παπαγάλου του 19ου αιώνα.

Στο τεύχος  του Ιανουαρίου 2009, του περιοδικού Dental Historian, έχει δημοσιευθεί ένα άρθρο με τίτλο «DENTAL EDUCATION IN PARIS IN THE 1830s» της Diana E. Manuel.

Φοιτητής..... ERASMUS.

Κατά τη διάρκεια της περιόδου σπουδών του στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Παρισιού   την περίοδο, 1834-1835, ένας Άγγλος από το Bristol, τελειόφοιτος φοιτητής ιατρικής από το Εδιμβούργο πέρασε αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε « μαθήματα επιλογής» ή με τον ποιο σύγχρονο όρο “φοιτητής ERASMUS”,στο Παρίσι. Εκείνη την εποχή η ιατρική εκπαίδευση στο Παρίσι, θεωρούνταν η πιο προοδευτική στην Ευρώπη για μια σειρά από λόγους. Πρώτα απ’ όλα, στα παρισινά νοσοκομεία αναπτύχθηκε αυτό που ονομάστηκε “Κλινική Επανάσταση”. Οι φοιτητές εκπαιδεύονταν δίπλα στους ασθενείς, παρατηρώντας άμεσα τα συμπτώματα, καταγράφοντας ιστορικά και συγκρίνοντας τα κλινικά ευρήματα με αυτά της νεκροτομής. Αυτή η πρακτική, που συνέδεε συστηματικά την κλινική εικόνα με την παθολογοανατομία, αποτέλεσε μεγάλη καινοτομία για την εποχή. Παράλληλα, σημαντική ώθηση στη μελέτη των ιστών, συνέβαλε στην κατανόηση της νόσου μέσα από τις βλάβες των οργάνων. Η Γαλλική κυβέρνηση, μετά τη Γαλλική Επανάσταση, αναδιοργάνωσε τα νοσοκομεία και τα μετέτρεψε σε κέντρα έρευνας και διδασκαλίας, εξασφαλίζοντας στους φοιτητές άφθονο υλικό για παρατήρηση και ολοκληρωμένη κλινική εκπαίδευση. Επιπλέον, στο Παρίσι δίδαξαν σπουδαίοι, γεγονός που έκανε την πόλη διεθνές κέντρο ιατρικής γνώσης. Τα μαθήματα ήταν συχνά ανοιχτά στο κοινό και πιο προσιτά σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, προσελκύοντας φοιτητές από όλο τον κόσμο. Όλοι αυτοί οι παράγοντες —η κλινική διδασκαλία, η παθολογοανατομία, η κρατική οργάνωση, η παρουσία μεγάλων δασκάλων και η πρόσβαση σε μεγάλο αριθμό ασθενών— συνέβαλαν στο να αποκτήσει το Παρίσι σημαντικό πλεονέκτημα και να καθιερωθεί ως το κορυφαίο κέντρο ιατρικής εκπαίδευσης στην εποχή.

Από την πραγματεία του Piere Fouchard,μια σειρά από οδοντιατρικά εργαλεία.

Οι μεταεπαναστατικές ιατρικές μεταρρυθμίσεις στο Παρίσι είχαν βελτιώσει τα προσόντα και το κύρος των χειρουργών - ο Ναπολέων σίγουρα είχε επαίνεσε τις συνεισφορές τους στα πεδία των μαχών - σε σύγκριση με την κατάσταση στην Αγγλία Εκεί, η τριμερής ιεραρχία φαρμακοποιών, χειρουργών και ιατρών εξακολουθούσε να υπάρχει σε μεγάλο βαθμό, ενώ στο Παρίσι οι χειρουργοί είχαν αποκτήσει το δικαίωμα να θεωρούνται ότι παρέχουν ιατρικές υπηρεσίες και όχι αντιμετωπίζονται ως τεχνίτες. 

Κατά τη διάρκεια των σπουδών του ο φοιτητής μας, κράτησε αναλυτικό ημερολόγιο των μαθημάτων  του, από την Κυριακή 1^η Νοεμβρίου 1834 μέχρι το Σάββατο 20^η Ιουνίου 1835, από το οποίο μπορούμε να αντλήσουμε από πρώτο χέρι τις πληροφορίες οι οποίες αφορούν την οδοντιατρική  εκπαίδευση στο Παρίσι εκείνη την εποχή. 

Από βιβλίο του Nicolas Dubois de Chémant. Προσθετικές κατασκευές με πορσελάνη.

 Ο  Άγγλος φοιτητής, παρακολουθούσε δωρεάν, διαλέξεις που έδιναν πολλοί από τους κορυφαίους ιατρούς και χειρουργούς της εποχής στην Ecole de Medicine και παρατηρούσε τη θεραπεία των ασθενών σε ορισμένα από τα μεγάλα νοσοκομεία της πρωτεύουσας, όπως το La Pitie και το Hotel Dieu. Παρακολούθησε όμως   επιπλέον και  μαθήματα για τα οποία πλήρωνε, επειδή δεν περιλαμβάνονταν στο πρόγραμμα σπουδών της Ιατρικής Σχολής. Τα μαθήματα τα οποία παρακολούθησε ήταν στην μαιευτική και στην οδοντιατρική. Είναι πιθανό, επειδή ο πατέρας του ήταν χειρουργός, ο φοιτητής μας, παρά το γεγονός ότι ήταν σχεδόν έτοιμος να γίνει γιατρός αποκτώντας πτυχίο Ιατρικής από το Εδιμβούργο κατά την επιστροφή του, να είχε σκεφτεί την πιθανότητα να γίνει χειρουργός με ειδικότητα στην οδοντιατρική. Εναλλακτικά, μπορεί να προσπαθούσε να βοηθήσει τον πατέρα του επεκτείνοντας την χειρουργική του πρακτική. *

Από το ημερολόγιό του λοιπόν μπορούμε να αντλήσουμε από πρώτο χέρι τα σχετικά με την εκπαίδευσή του στην οδοντιατρική.

Στις 30 Δεκεμβρίου 1834, είχε εγγραφεί στο πρόγραμμα οδοντιατρικής του με καθηγητή τον Joseph Jean François Lemaire (1783-1834) και πλήρωσε 10 φράγκα. Αρχικά δεν είχε εντυπωσιαστεί από τον Lemaire. Ωστόσο, πριν από το τέλος της πρώτης συνεδρίας διάλεξης και επίδειξης, ήταν γεμάτος θαυμασμό για την επιδεξιότητα του Lemaire, δηλώνοντας ότι είχε ήδη αφαιρέσει από έναν ασθενή αρκετά δόντια, που αντίστοιχα εκείνη την εποχή στην πατρίδα του  θα το σκέφτονταν ταν πολύ. Πιθανώς η σύγκριση είχε να κάνει με τη γενική φήμη των κουρέων ή των πλανόδιων εξαγωγέων δοντιών που ήταν συνηθισμένοι στη Βρετανία εκείνη την εποχή. Ωστόσο, υπήρχαν ήδη και στην Αγγλία, τον 18ο αιώνα, ορισμένοι αναγνωρισμένοι χειρουργοί που ειδικεύονταν στη φροντίδα και θεραπεία παθήσεων οι οποίες   αφορούσαν τα δόντια και τα ούλα. Σε αυτούς τους χειρουργούς περιλαμβανόταν ο John Hunter (1728-1793), χειρουργός στο νοσοκομείο St. George's στο Λονδίνο και ο Thomas Berdmore, (1740-1785), χειρουργός-οδοντίατρος του  βασιλιά  Γεωργίου του  3ου ο οποίος εξέδωσε το 1768 μια συνοπτική αλλά περιεκτική πραγματεία που σχετικά με τη φροντίδα και τη θεραπεία των δοντιών.

Από την πραγματεία του Jean-Baptiste Gariot,πρωτοπόρου στην κατασκευή οδοντοστοιχιών άνω και κάτω γνάθου με συγκρατητικά ελετήρια.

Στα οδοντιατρικά μαθήματα τα οποία  έκανε ο   Lemaire,  χρησιμοποίησε το επικρατούν γαλλικό στυλ ιατρικής εκπαίδευσης, στο οποίο έδινε μια διάλεξη και στη συνέχεια έκανε επίδειξη σε ασθενείς με τον εξοπλισμό και τις διαδικασίες που αναφέρονταν στη διάλεξή του.  Μια πρώιμη βασική δεξιότητα που δίδαξε στο μάθημά του ήταν η διάκριση μεταξύ των νεογιλών δοντιών τα οποία διαθέτουν  λεία επιφάνεια και των μονίμων δοντιών που τα διαδέχονται και τα οποία φέρουν γραμμές ή ραβδώσεις στις επιφάνειές τους. Σε άλλο μάθημα ασχολήθηκε με την εξαγωγή των δοντιών και επέδειξε   μια σειρά από οδοντάγρες που χρησιμοποιούνταν τότε. Περιλάμβαναν ευθείες οδοντάγρες  για την εξαγωγή  των μπροστινών δοντιών της άνω γνάθου, ενώ για εξαγωγές  στην κάτω γνάθο, έδειξε ένα ζευγάρι  οδονταγρών  που ο φοιτητής μας δεν είχε ξαναδεί. Σε ένα άλλο και την ονόμασε οδοντάγρα «παπαγάλο».

Σε ένα περιστατικό εξαγωγής, ο φοιτητής  μας, τονίζει τις προσεκτικές και ήπιες κινήσεις των χεριών του Lemaire, ώστε να αποφεύγεται το σπάσιμο των δοντιών και η παραμονή των ριζών εντός του φατνίου.  Είναι ενδιαφέρον ότι  δεν γίνεται καμία αναφορά σε αυτή την περίπτωση για οποιαδήποτε εκδήλωση δυσφορίας ή πόνου εκ μέρους των ασθενών, ούτε για οποιαδήποτε χρήση παυσίπονων όπως λάδι από γαρίφαλο για να αμβλύνει τον πονόδοντο ή έστω για να αναισθητοποιήσει ελαφρά τα ούλα. Εκτός από την καταγραφή των κινήσεων των χεριών του οδοντογιατρού κατά τη διάρκεια της εξαγωγής, περιγράφει λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο ο  Lemaire  επενέβαινε στους  ασθενείς του για να εκτελέσει τις οδοντιατρικές του επεμβάσεις. Πρώτο μέλημα ήταν η ακινητοποίηση του κεφαλιού ώστε να παραμένει ίσιο και ακίνητο.   Ο οδοντίατρος στεκόταν στη δεξιά πλευρά του καθισμένου ασθενούς και, σύμφωνα με τον φοιτητή, «Πέρασε το αριστερό του χέρι γύρω από τον λαιμό του ασθενούς, κρατώντας το κεφάλι πίσω στο στήθος». Με τον δείκτη και τα μεσαία δάχτυλα του αριστερού χεριού, η κάτω γνάθος πιέστηκε προς τα κάτω και τα κάτω δόντια προστατεύτηκαν. Το άνω χείλος πιέστηκε προς τα πάνω με τον αντίχειρα. Η οδοντάγρα στο δεξί χέρι «τοποθετήθηκε ώστε  να αγκαλιάσει το δόντι» και ξεκίνησε η διαδικασία περιστροφής και έλξης προς τα κάτω του προσβεβλημένου δοντιού. Οι γομφίοι δεν απαιτούσαν περιστροφή, ενώ η  μέθοδος του Lemaire για την εξαγωγή γομφίων περιλάμβανε μια διαφορετική τεχνική για την ακινητοποίηση του κεφαλιού. Μετά την εξαγωγή των δοντιών, ο καθηγητής εξήγησε ότι σταμάτησε την αιμορραγία γεμίζοντας την αιμορραγική κοιλότητα στα ούλα με μπαμπάκι και εφαρμόζοντας ένα κομμάτι φελλό από πάνω και ο  ασθενής το διατήρησε αυτό δαγκώνοντάς το. 

Προσθετικές κατασκευές από το βιβλίο του Étienne-Jean Delabarre.

Σε άλλο μάθημα διδάχτηκε η τεχνική  καθαρισμού των δοντιών, ενώ στο επόμενο μάθημα ο Lemaire εισήγαγε μια νέα οδοντιατρική μέθοδο στην τάξη του, αυτή  του σφραγίσματος τερηδονισμένων, δοντιών υπό την προϋπόθεση ότι η τερηδόνα δεν ήταν πολύ προχωρημένη.

Με τον ίδιο τρόπο συνεχίζει το ημερολόγιο του Άγγλου φοιτητή με τη μέθοδο αφαίρεσης της τερηδόνας και έμφραξης του δοντιού. Σύμφωνα με τον Lemaire, στη Γαλλία το σφράγισμα γινόταν "με την χρήση και συμπύκνωση  φύλλων κασσιτέρου, ενώ στην Αγγλία, ο φοιτητής ανέφερε  ότι χρησιμοποιούνταν το πιο ακριβό φύλλο χρυσού.

Το κράμα κασσιτέρου αποτελείτο   από 8 μέρη κασσίτερου, 10 μέρη υδραργύρου και 5 μέρη μόλυβδου, αναμεμειγμένα για να σχηματίσουν ένα στερεό μίγμα. Ένα μέρος αυτού του κράματος, το οποίο έλιωσε σε πολύ χαμηλή θερμοκρασία, τοποθετήθηκε πάνω από την καθαρισμένη κοιλότητα του δοντιού, ενώ ένας  λυγισμένος καθετήρας θερμάνθηκε αρκετά και τοποθετήθηκε στην έμφραξη ώστε το κράμα  να λιώσει  και «να το κάνει να τρέξει σε κάθε σχισμή του δοντιού». ».  Στο τέλος με το δάχτυλο διαμορφώθηκε η επιφάνεια του σφραγίσματος προκειμένου  να απομακρυνθεί η ποσότητα της περίσσειας, για να αποδοθεί ένα σωστό επίπεδο σύγκλησης. Ο  Lemaire  επεσήμανε ότι το μεγαλύτερο μειονέκτημα  ήταν ότι με την ψύξη, το κράμα συστέλλεται, έτσι δεν γεμίζει πλέον ολόκληρη την κοιλότητα του δοντιού και επιπλέον, ήταν δύσκολο να χρησιμοποιηθεί στα άνω δόντια (ίσως επειδή με την ψύξη ένα χαλαρωμένο σφράγισμα είναι πιο πιθανό να πέσει).

Ορθοδοντικά μηχανήματα από πραγματεία του Etienne Bourdet.

Σε επόμενα μαθήματα ο καθηγητής περιέγραψε τις μεθόδους κατασκευής και χρήσης  μεμονωμένων ή σετ τεχνητών δοντιών, για να αντικαταστήσουν τα χαμένα δόντια. Για τη  λήψη αποτυπώματος χρησιμοποιούσε κερί που είχε θερμανθεί αρκετά ώστε να γίνει αρκετά μαλακό ώστε να αποτυπωθεί   στο σχετικό μέρος της οδοντοστοιχίας. Αυτό στη συνέχεια καλυπτόταν με μαλακωμένο θειικό άλας ασβέστη (είναι το κύριο συστατικό της γύψου και της Παρισινής γύψου) το οποίο αφαιρούνταν αφού είχε στερεοποιηθεί για να δημιουργηθεί ένα πλήρες εκμαγείο των δοντιών.

Μια μέθοδος την οποία επέδειξε, ήταν η προσθήκη τεχνητού δοντιού σε υπάρχουσα ρίζα, αφού πρώτα περιέγραψε με λεπτομέρειες τη διαδικασία προετοιμασίας της ρίζας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ήταν πρώτα απαραίτητο να λιμάρεται το τερηδονισμένο τμήμα του δοντιού μέχρι τα ούλα, προετοιμάζοντας την τοποθέτηση της πρόσθεσης. Η λιμάρισμα γινόταν με ειδικά λεπτές λίμες, με τρεις τραχιές και μία λεία επιφάνεια, η τελευταία για την προστασία του παρακείμενου δοντιού. Ο Lemaire έδωσε προσεκτικές οδηγίες για τη φροντίδα κατά το λιμάρισμα, για να αποφευχθεί η χαλάρωση της ρίζας και  σημαντικός πόνος στον ασθενή. Η προσθετική κατασκευή ήταν ένα δόντι με άξονα, ο άξονας από ξύλο ή μέταλλο και το δόντι μπορούσε να ήταν φυσικό ή στην καλύτερη περίπτωση από πορσελάνη η οποία εκείνη την εποχή ήταν σε πρώιμο στάδιο χρήσης της.

Ο φοιτητής μας έμαθε επίσης από τον Lemaire ότι τα χαλαρά δόντια, είτε λόγω  προβλημάτων των ούλων είτε λόγω άλλων αιτίων, μπορούσαν να στερεωθούν και να συγκρατηθούν με επιτυχία. Μιλώντας για τον Lemaire,  είπε: «Μας έδειξε πώς να στερεώνουμε ένα δόντι, το οποίο ήταν χαλαρό, με νήμα από μετάξι, έντερο ή σύρμα». 

Τέλος ο Lemaire τόνισε την ανάγκη για διόρθωση των στραβών δοντιών. Για την ευθυγράμμιση ακανόνιστων και προεξεχόντων κάτω και άνω δοντιών, έδειξε πώς να κατασκευασθούν και  κατάλληλα διαμορφωθούν μεταλλικά τόξα, στην καλύτερη περίπτωση από χρυσό,  τα οποία στη συνέχεια έπρεπε να συνδεθούν με τα υπόλοιπα δόντια και κατά τον καθηγητή η όλη κατασκευή είναι εύκολη στέλνοντας το εκμαγείο της γνάθου από  γύψο του Παρισιού σε οποιονδήποτε έμπειρο κοσμηματοπώλη. Ο  Lemaire  είπε ότι αυτή η θεραπεία απαιτούσε δεκαπέντε ημέρες, ή οποία  φαίνεται μια εξαιρετικά σύντομη περίοδος και μάλλον θα εννοούσε πολύ απλές μετακινήσεις. 

Υστερόγραφο του συγγραφέα του άρθρου:

Δυστυχώς, λίγα είναι γνωστά για τον Άγγλο φοιτητή μετά την επιστροφή του στη Βρετανία. Θα ήταν ενδιαφέρον να μάθουμε πώς οι εμπειρίες του στο Παρίσι επηρέασαν την οδοντιατρική του πρακτική στο Ηνωμένο Βασίλειο. 

* Κατά την περίοδο 1800–1840 στο Παρίσι υπήρχε η δυνατότητα κάποιος να παρακολουθήσει επί πληρωμή μαθήματα οδοντιατρικής, επειδή η εκπαίδευση στην οδοντιατρική δεν ήταν επίσημα οργανωμένη σε πανεπιστημιακό επίπεδο. Η εκπαίδευση γινόταν κυρίως μέσω ιδιωτικών μαθημάτων, σεμιναρίων και μαθητείας δίπλα σε έμπειρους χειρουργούς-οδοντιάτρους και πολλοί γνωστοί οδοντίατροι της εποχής πρόσφεραν τέτοια μαθήματα. Ανάμεσά τους ήταν ο Nicolas Dubois de Chémant, που δίδασκε κατασκευή δοντιών από πορσελάνη και τεχνικές προσθετικής, ο Étienne-Jean Delabarre, που θεωρείται από τους σημαντικότερους δασκάλους της πρώιμης οδοντιατρικής και παρείχε θεωρητικά και πρακτικά μαθήματα στο Παρίσι, ο Claude Mouton, ο Jean-Baptiste Gariot  και άλλοι, οι οποίοι παρέδιδαν επίσης ιδιωτικά θεωρητικά και πρακτικά μαθήματα.

Σε κάποια νοσοκομεία επίσης,  όπως το Hôtel-Dieu και το Hôpital Saint-Louis, ορισμένοι χειρουργοί, προσέφεραν επιπλέον πρακτική εκπαίδευση στην οδοντιατρική, σε όσους πλήρωναν για να παρακολουθήσουν. Η μαθητεία (apprentissage) ήταν επίσης η πλέον συνηθισμένη πρακτική, όπου ο μαθητής εργαζόταν στο ιατρείο του δασκάλου και μάθαινε την τέχνη, κατόπιν κάποιας οικονομικής συμφωνίας.

Συνολικά, στο Παρίσι της εποχής υπήρχε έντονη δραστηριότητα γύρω από την ιδιωτικής εκπαίδευσης στην  οδοντιατρική. Παρότι δεν υπήρχαν επίσημες κρατικές σχολές, κάποιος που είχε τα χρήματα μπορούσε να εκπαιδευτεί πλήρως μέσα από ιδιωτικά μαθήματα και πρακτική, κάτι που αποτελούσε τον συνηθισμένο δρόμο για το επάγγελμα.

ΓΒ