Από την οδοντιατρική των κουρέων και τσαρλατάνων στους πτυχιούχους πανεπιστημίου.

 

 Το έμβλημα της Εταιρείας Κουρέων-Χειρουργών του Λονδίνου.

Πριν τη θεσμοθέτηση της οδοντιατρικής ως επιστήμης η οποία απαιτούσε πανεπιστημιακή μόρφωση και τη θεσμοθέτηση του επαγγέλματος του οδοντιάτρου  στην Ευρώπη και στην Αμερική μετά τα μέσα του 19^ου αιώνα,  οι κυριότεροι «πάροχοι οδοντιατρικής περίθαλψης» ήταν:

α. Κουρείς οι οποίοι ήταν οι πιο γνωστοί πρακτικοί θεραπευτές που εκτός από κούρεμα και περιποίηση, αναλάμβαναν μικροχειρουργικές πράξεις, εξαγωγές δοντιών, αφαιμάξεις, ραψίματα τραυμάτων κ.ά.. Αν και δεν  είχαν ειδική εκπαίδευση στην οδοντιατρική· μάθαιναν εμπειρικά την τέχνη και διέθεταν τα απαραίτητα και την εμπειρία στη χρήση του εργαλεία.

β. Κουρείς - χειρουργοί (barber-surgeons) και Χειρουργοί οι οποίοι διέθεταν επαρκή χειρουργική κατάρτιση και εμπειρία, μετά από μαθητεία σε παλιούς χειρουργούς, αλλά και κάποια  γνώση στην ανατομία μετά από παρακολούθηση ανάλογων μαθημάτων και επιδείξεων τα οποία στην Αγγλία τα οργάνωνε η Εταιρεία Κουρέων-Χειρουργών και στο Παρίσι στο Αμφιθέατρο Ανατομίας στην  Saint-Côme  η οποία ανήκε στην αδελφότητα χειρουργών- κουρέων του Saint-Côme.

γ. Πρακτικοί στην εξαγωγή των δοντιών οι οποίοι στις περισσότερες περιπτώσεις ήταν περιοδεύοντες και χαρακτηρίζονταν ως «οδοντίατροι του δρόμου». Δεν διέθεταν καμία εκπαίδευση και περιόδευαν στις πόλεις και κυρίως στα χωριά, ακολουθώντας τις εμποροπανηγύρεις και εκτελούσαν απλές πράξεις με στοιχειώδη εργαλεία συχνά  σε υπαίθριους χώρους όπου διαφήμιζαν τις υπηρεσίες τους και πουλώντας δικής του κατασκευής θεραπευτικά σκευάσματα αμφίβολης αποτελεσματικότητας.

Ζωγραφικός πίνακας του Ολλανδού ζωγράφου Pieter de Bloot (1602-1658), όπου στο χώρο ενός κουρείου εμπειρικός κουρέας-οδοντίατρος προβαίνει σε εξαγωγή δοντιού. Στον τοίχο είναι κρεμασμένα τα σύνεργα του κουρέα ενώ σε παρακείμενη καρέκλα συνεργάτης του περιποιείται το κεφάλι άλλου πελάτη.  

Στους περιοδεύοντες οδοντιάτρους πάρα πολλές φορές συμπεριλαμβάνονται και οι τσαρλατάνοι ή αγύρτες οι έκαναν εξαγωγές, ορισμένες φορές ψεύτικες, μπροστά στο κοινό, συνήθως ανεβασμένοι σε μια πρόχειρη σκηνή. Οι τσαρλατάνοι ήταν ντυμένοι με φανταχτερά και πολύχρωμα ρούχα συνοδευόμενοι από μουσικούς  και άλλους  βοηθούς προκειμένου  να τραβήξουν την προσοχή των άτυχων ασθενών. Θα πρέπει να τονίσουμε ότι οι τσαρλατάνοι ήταν κοινοί απατεώνες οι οποίοι υποδύονταν τους «οδοντιάτρους» μόνο για να κερδίσουν χρήματα και έβαζαν «κομπάρσους» στο κοινό για να προσποιούνται ότι θεραπεύτηκαν, ώστε να πειστούν για τις ιατρικές τους ικανότητες οι περαστικοί.

δ. Ιατροί γενικής ιατρικής οι οποίοι ασχολούνταν περιστασιακά με οδοντικά προβλήματα, κυρίως σε ασθενείς που είχαν πόνους ή αποστήματα.

ε. Φαρμακοποιοί -apothecaries όπως ονομάζονταν τότε- οι οποίοι χορηγούσαν κυρίως  διάφορα δικής τους σύνθεσης  σκευάσματα για την ανακούφιση από τον οδοντόπονο.

Ο ζωγραφικός πίνακας με τίτλο «Ο εξαγωγέας δοντιών» του Gerrit Adriaensz Berckheyde,περιόδου περίπου 1670, είναι λάδι σε καμβά και βρίσκεται στο Μουσείο της Πόλης της Κολωνίας. Ο πίνακας αναπαριστά την εξαγωγή δοντιού επάνω σε μία  σκηνή με έναν  τρόπο που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως μία θεατρική παράσταση. Ήταν πολύ συνηθισμένο εκείνη την εποχή αγύρτες και τσαρλατάνοι να κάνουν εξαγωγές δοντιών και ταυτόχρονα  να πουλάνε διάφορα δικά τους θεραπευτικά παρασκευάσματα καθώς επίσης και σκευάσματα για ανακούφιση από τον οδοντόπονο ή το καθάρισμα των δοντιών. Συνήθως αυτοί οι  αγύρτες και τσαρλατάνοι  περιόδευαν εν είδη θιάσου (μπουλουκιού) με διάφορους βοηθούς, ηθοποιούς και μουσικούς  από πόλη σε πόλη συμμετέχοντας στις διάφορες εμποροπανήγυρεις. Στήνοντας μια εξέδρα και κατάλληλο  σκηνικό έκαναν εξαγωγές δοντιών δίνοντας κατά κάποιον τρόπο παράσταση με ηθοποιούς επί σκηνής παρουσιάζοντας διάφορες κωμικές παραστάσεις, δυνατή μουσική προκειμένου να καλύπτει τις απεγνωσμένες κραυγές του άτυχου ασθενή και τους θεατές να παρακολουθούν το «θαύμα» της ανώδυνης εξαγωγής.   

στ. Λαϊκοί θεραπευτές και εμπειρικοί κυρίως σε αγροτικές περιοχές όπου η οδοντιατρική φροντίδα παρεχόταν από λαϊκούς θεραπευτές με παραδοσιακές μεθόδους (φυτικά σκευάσματα, θερμά ή ψυχρά επιθέματα, εξαγωγές με αυτοσχέδια μέσα).

Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ακόμη και μετά την καθιέρωση και θεσμοθέτηση του οδοντιατρικού επαγγέλματος, απαιτήθηκε πολύς καιρός προκειμένου να αλλάξει σημαντικά το προφίλ των όσων παρείχαν οδοντιατρική περίθαλψη στην Ευρώπη και Αμερική. Το γεγονός αυτό οφείλεται σε πολλές παραμέτρους όπως οι αυξανόμενες οδοντιατρικές ανάγκες και η αδυναμία των  οδοντιάτρων με πανεπιστημιακή μόρφωση να τις καλύψουν, οι μετακινήσεις πληθυσμών, οικονομική δυσπραγία και ότι θα έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια μέχρι να εκλείψει μια ή καμιά φορά και δύο γενιές πρακτικών οδοντιάτρων.

Ένας πίνακας του πολύ γνωστού Άγγλου ζωγράφου,Mallord William Turner (1775-1851),έχει ως τίτλο «Ο απλήρωτος λογαριασμός» ή «Ο οδοντίατρος  κατακρίνει  την σπατάλη του γιού του». Ο πίανακας ενώ στην δεξιά του πλευρά περιλαμβάνει μία πολυθρόνα η οποία θα μπορούσε να λειτουργεί σαν οδοντιατρική καρέκλαστην αριστερή του πλευρά αποτυπώνεται ένας εξοπλισμένος χώρος φαρμακείου με πολλά υάλινα σκεύη και κάθε είδους μικρά και μεγάλα μπουκάλια.
Πιθανώς ο φαρμακοποιός εκτός από φαρμακοποιός,εκτελούσε και οδοντιατρικές πράξεις. 

Έτσι οι πρακτικοί οδοντίατροι (ή «εμπειρικοί οδοντοθεραπευτές»), άτομα που ασκούσαν την οδοντιατρική χωρίς πανεπιστημιακές σπουδές, συχνά έχοντας μάθει την τέχνη μέσω μαθητείας κοντά σε άλλους εμπειρικούς οδοντιάτρους,  υπήρξαν ευρέως γνωστοί στην Ευρώπη, μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.

Στην Γαλλία μέχρι τις αρχές του 20ου  αιώνα           και μετά την ψήφιση του νόμου Chevandier το 1892, απαγορεύτηκε η άσκηση χωρίς δίπλωμα. μετέπειτα επιτράπηκαν μόνο βοηθητικές εργασίες.

Στην  Ιταλία   μέχρι  τη δεκαετία 1930–1940 και την ψήφιση ανάλογου νόμου επιτρέπετο η άσκηση της οδοντιατρικής από πρακτικούς ορισμένοι από τους οποίου αργότερα μετατράπηκαν σε οδοντοτεχνίτες.

Στην Γερμανία           υπήρχαν οι λεγόμενοι «Zahntechniker» και «Dentisten».     Το 1952 θεσπίστηκε η υποχρεωτική πανεπιστημιακή εκπαίδευση· και οι «Dentisten» καταργήθηκαν ή απορροφήθηκαν ως οδοντίατροι μετά από επιπλέον εκπαίδευση.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο ο νόμος Dentists Act του 1921, περιόρισε την άσκηση χωρίς άδεια· των πρακτικών  οδοντιάτρων,- των λεγόμενων dental mechanics ή dental operators - ενώ με νόμο το 1956  απαγορεύτηκε πλήρως.

Στις Σκανδιναβικές χώρες    από τις αρχές του 20ού αιώνα έγινε σταδιακή αντικατάσταση των πρακτικών οδοντιάτρων από πτυχιούχους και ο θεσμός εξαφανίστηκε νωρίς λόγω της κρατικής οργάνωσης του συστήματος της υγείας το οποίο περιλάμβανε και την οδοντιατρική.

Στην Ελλάδα με τον Νόμο 1565/1939 («περί ασκήσεως του οδοντιατρικού επαγγέλματος»), καθιερώθηκε ότι η άσκηση της οδοντιατρικής επιτρέπεται μόνο σε πτυχιούχους αναγνωρισμένων οδοντιατρικών σχολών. Παρ’ όλα αυτά, δόθηκαν μεταβατικές διατάξεις για όσους ήδη ασκούσαν την οδοντιατρική εμπειρικά. Ορισμένοι έλαβαν άδεια συνέχισης υπό προϋποθέσεις ή μετά από εξετάσεις. Η οριστική κατάργηση της πρακτικής οδοντιατρικής (δηλαδή χωρίς πτυχίο) ουσιαστικά ολοκληρώθηκε στη δεκαετία του 1950, όταν οι τελευταίοι «παλαιοί» πρακτικοί έπαψαν να ασκούν, είτε λόγω συνταξιοδότησης είτε λόγω θανάτου.

Σε γενικές γραμμές η επαγγελματοποίηση της οδοντιατρικής στην Ευρώπη ολοκληρώθηκε σταδιακά μεταξύ 1890–1955 και η Ελλάδα βρισκόταν στο μέσο αυτού του κύματος, με επίσημη θεσμική ρύθμιση το 1939 και πλήρη εξαφάνιση των πρακτικών μετά τον πόλεμο.

Περιοδεύον οδοντίατρος άνω σε άμαξα στην Ιρλανδία τέλος 19ου αιώνα.

Η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών  είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, γιατί εκεί ουσιαστικά γεννήθηκε η σύγχρονη πανεπιστημιακή οδοντιατρική. Στις αρχές του 19ου αιώνα (1800–1850), η οδοντιατρική στις ΗΠΑ δεν ήταν αυτόνομο επάγγελμα με αποτέλεσμα πολλοί ιατροί, φαρμακοποιοί ή τεχνίτες ασκούσαν την οδοντιατρική εμπειρικά. και επικρατούσε ένα ανάλογο μοντέλο με την Ευρώπη το μοντέλο του “tooth puller” ή του “barber-surgeon”, δηλαδή κουρείς και εμπειρικοί χειρουργοί που έβγαζαν δόντια, έφτιαχναν οδοντοστοιχίες κ.λπ.

Η μεγάλη τομή έγινε στις Ηνωμένες Πολιτείες όταν το 1840 ιδρύεται στη Βαλτιμόρη το Baltimore College of Dental Surgery (B.C.D.S.), η πρώτη οδοντιατρική σχολή στον κόσμο κα καθιερώθηκε ο πρώτος ακαδημαϊκός τίτλος,  Doctor of Dental Surgery (D.D.S.). Μετά το 1860, άρχισαν να ιδρύονται και άλλες οδοντιατρικές σχολές (Harvard, Pennsylvania, Michigan κ.ά.). και η οδοντιατρική διαχωρίστηκε θεσμικά από την ιατρική, αποκτώντας δικά της επαγγελματικά όργανα. 

Στα τέλη 19^ου  αιώνα, κάθε πολιτεία άρχισε να θεσπίζει νόμους που ρύθμιζαν τις προϋποθέσεις για την απόκτηση άδειας άσκησης του οδοντιατρικού επαγγέλματος (Dental Practice Acts) και  μέχρι το 1910–1920, όλες οι πολιτείες απαιτούσαν πτυχίο από αναγνωρισμένη σχολή και άδεια ασκήσεως (state license).Ως αποτέλεσμα οι πρακτικοί οδοντίατροι  που δεν είχαν πανεπιστημιακή εκπαίδευση σταδιακά αποκλείστηκαν ή υποχρεώθηκαν να περάσουν από εξετάσεις και από τη δεκαετία του 1930 και μετά, δεν υπήρχαν πλέον νόμιμοι πρακτικοί οδοντίατροι στις ΗΠΑ.

Συμπερασματικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν οι πρώτες που θεσμοθέτησαν επαγγελματική οδοντιατρική εκπαίδευση (1840).Οι ευρωπαϊκές χώρες ακολούθησαν σταδιακά από το 1850–1900, ενώ η κατάργηση των πρακτικών οδοντιάτρων ολοκληρώθηκε μεταξύ 1920 και 1955, ανάλογα με τη χώρα. Η Ελλάδα κινήθηκε στο μέσο αυτής της πορείας: θεσμικά οργανωμένη σχετικά νωρίς (1911–1939), αλλά με πρακτικούς που επιβίωσαν τοπικά έως και τη μεταπολεμική περίοδο.

Σε επόμενες αναρτήσεις θα αναφερθούμε διεξοδικότερα στις διάφορες κατηγορίες όσων εκτελούσαν οδοντιατρικές πράξεις στο παρελθόν.

ΓΒ