Οι απαρχές της οδοντιατρικής μέχρι τον 16ο αιώνα.

 

Προσθετική κατασκευή με χρυσό από την περίοδο των Ετρούσκων (8ος αιώνας π.Χ.)

Ανατρέχοντας στην   ιστορία της οδοντιατρικής* είναι πραγματικά εντυπωσιακή η διαδικασία της φροντίδας των δοντιών πως και πότε εξελίχθηκε  από απλές εμπειρικές πρακτικές σε επιστήμη και επάγγελμα.

Οι πρώτες ενδείξεις «οδοντιατρικής πρακτικής» (δηλαδή φροντίδας ή επέμβασης στα δόντια) πάνε χιλιάδες χρόνια πίσω, πολύ πριν υπάρξει οργανωμένο επάγγελμα. Την προϊστορική εποχή (περίπου 7000–5000 π.Χ.)  έχουν βρεθεί κρανία στη Μεσοποταμία, την κοιλάδα του Ινδού και το Πακιστάν (Mehrgarh) με τρύπες στα δόντια, που φαίνεται να έγιναν με πρωτόγονα εργαλεία — πιθανότατα για να αφαιρεθεί τερηδόνα ή να ανακουφιστεί πόνος. Αυτές είναι οι αρχαιότερες γνωστές οδοντιατρικές επεμβάσεις.

Στην Αρχαία Αίγυπτο (περίπου 3000 π.Χ.),ο Χέσι-Ρα (Hesy-Ra), ιατρός του Φαραώ Ζόσερ, αναφέρεται ως ο πρώτος «οδοντίατρος» στην ιστορία. Σε επιγραφή αναφέρεται ως «ο μεγαλύτερος των οδοντιάτρων και ιατρών», ενώ έχουν βρεθεί και οδοντικές προσθετικές κατασκευές (δέσιμο δοντιών με χρυσό σύρμα). Στους Αιγυπτίους, και αργότερα στους  Έλληνες και  Ρωμαίους, η οδοντιατρική φροντίδα ήταν μέρος της γενικότερης ιατρικής ή θρησκευτικής πρακτικής.

Στην Αρχαία Ελλάδα και Ρώμη (περ. 500 π.Χ.–100 μ.Χ.), ο Ιπποκράτης και ο Αριστοτέλης περιέγραψαν θεραπείες για πονόδοντο, εξαγωγές και κατάγματα γνάθου ενώ οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν οδοντικά εργαλεία και τεχνικές καθαρισμού των δοντιών, και ο Διοσκουρίδης και ο Γαληνός περιγράφουν μεθόδους για τον πόνο των δοντιών, καθαρισμούς και φάρμακα. Άρα, ως πρακτική, η οδοντιατρική ξεκινά ήδη από την 7η χιλιετία π.Χ. και εξελίσσεται συνεχώς μέσα από εμπειρικές γνώσεις.

Hesy-Ra,  ο πρώτος γνωστός οδοντίατρος στην Αίγυπτο ( 2.600-2.500 π.Χ.).

Κατά τον Μεσαίωνα, οι μοναχοί είχαν  σημαντικό ρόλο στην πρώιμη ιατρική και οδοντιατρική, ειδικά πριν οι κουρείς αναλάβουν πιο πρακτικά καθήκοντα. Οι λόγοι ήταν ότι  στα μοναστήρια υπήρχαν φαρμακεία και βιβλιοθήκες με ιατρικά χειρόγραφα με αποτέλεσμα οι μοναχοί να έχουν πρόσβαση στην Ιατρική γνώση και στη Φαρμακολογία. Μοναχοί γνώριζαν θεραπευτικά βότανα, επιθέματα, αλοιφές για πληγές και φλεγμονές ενώ εκτελούσαν και χειρουργικές πράξεις περιορισμένης κλίμακας, όπως φλεβοτομία, ράμματα ή αφαιρέσεις εξωτερικών όγκων.

Ως αποτέλεσμα οι  μοναχοί συνέβαλαν σημαντικά στην θεραπευτική γνώση και στα φάρμακα για τα δόντια, αλλά δεν έγιναν χειρουργοί ή οδοντίατροι επειδή  η  πρακτική φύση του έργου, το ξύρισμα, η φλεβοτομία και η εξαγωγή δοντιών απαιτούσαν άμεση παρέμβαση στο σώμα, κάτι που η θρησκεία απαγόρευε και οι μοναχοί απέφευγαν.

Οι μοναχοί σταμάτησαν να ασκούν χειρουργική και οδοντιατρική λόγω μιας σειράς παπικών διαταγμάτων τον 12o και 13ο αιώνα που απαγόρευαν στους κληρικούς να εκτελούν οποιαδήποτε χειρουργική επέμβαση που περιλάμβανε  αίμα. Οι κύριοι λόγοι για την απαγόρευση ήταν η  επιθυμία της εκκλησίας για κληρική καθαρότητα . Η εκκλησία ήθελε να διαχωρίσει τα ιερά καθήκοντα των μοναχών και των ιερέων από την ακατάστατη και δυνητικά επικίνδυνη πρακτική της χειρουργικής. Η αιμοδοσία θεωρούνταν βλάσφημη πράξη, ασυμβίβαστη με το κληρικό λειτούργημα. Επίσης υπήρχαν ανησυχίες για παραμέληση πνευματικών καθηκόντων . Η εκκλησία ανησυχούσε ότι οι μοναχοί ασχολούνταν υπερβολικά με τις ιατρικές πρακτικές, εις βάρος των θρησκευτικών τους υποχρεώσεων και της «σωτηρίας των ψυχών των πιστών»

Τον ρόλο των μοναχών στην χειρουργική και κατ’ επέκταση στην οδοντιατρική σταδιακά ανέλαβαν οι  κουρείς ή κουρείς-χειρουργοί (barber-surgeons). Έτσι, η οδοντιατρική πρακτική πέρασε από τα μοναστήρια στους κουρείς και κουρείς-χειρουργούς, μέχρι τον 18ο και 19ο αιώνα που εξελίχθηκε σε ξεχωριστό επάγγελμα.

Μια άλλη μεγάλη κατηγορία «οδοντιάτρων», είναι οι περιπλανώμενοι οδοντοθεραπευτές ή εξαγωγείς δοντιών (tooth-drawers).Στην Ευρώπη τον 16ο μέχρι τον 18ο  αιώνα, εμφανίζονται οι περιπλανώμενοι οδοντίατροι ή θαυματοθεραπευτές που δούλευαν σε πανηγύρια και πλατείες. Διαφήμιζαν θεραπείες για τον οδοντόπονο με “μαγικά ελιξίρια”, ή “απόλυτα ανώδυνες” εξαγωγές,  συχνά με θεατρικότητα, για να προσελκύουν κόσμο. Κάποιοι είχαν  κάποια σχετική εμπειρία, αλλά πολλοί άλλοι ήταν καθαρά απατεώνες και αποτελούσαν ένα σημαντικό κοινωνικό φαινόμενο με τραγικές φορές επιπτώσεις στην υγεία.

Ζωγραφικός πίνακας που παριστάνει τσαρλατάνο οδοντίατρό με τον θίασό του, επί τω έργο!!
Ζωγραφικός πίνακας του Αυστριακού Ζωγράφου Franz Anton Maulbertsch (1785). 

Δεν πρέπει να παραγνωρίσουμε και την σημασία αλλά και πολύ διαδεδομένη πρακτική της Λαϊκής Οδοντιατρικής με έμφαση στις   παραδοσιακές, λαϊκές ή εναλλακτικές πρακτικές που σχετίζονται με την υγεία των δοντιών και του στόματος, όπως εφαρμόζονταν από τον λαό πριν την καθιέρωση της επιστημονικής οδοντιατρικής. Αυτές οι πρακτικές είναι μέρος της λαϊκής ιατρικής και ποικίλλουν ανάλογα με την περιοχή, την εποχή και τον πολιτισμό. Κύρια στοιχεία της λαϊκής οδοντιατρικής ήταν η χρήση από φυσικά γιατροσόφια, ξεβγάλματα με αλατόνερο, ξύδι, χαμομήλι, φασκόμηλο ή τσουκνίδα για πονόδοντο ή φλεγμονές. Τοποθέτηση γαρύφαλλου ή σκόρδου στο δόντι για ανακούφιση από πόνο. Χρήση στάχτης, άνθρακα ή μούχλας ψωμιού για καθαρισμό ή θεραπεία. Επιπλέον σύνηθες ήταν το φαινόμενο εφαρμογής μαγικών -θρησκευτικών  πρακτικών όπως ξόρκια ή προσευχές για να σταματήσει ο πονόδοντος επειδή σε πολλές περιπτώσεις υπήρχε η πεποίθηση ότι ο πόνος των δοντιών σχετίζεται με «κακό μάτι» ή κατάρα. Στην ύπαιθρο ήταν παράδοση η ύπαρξη του «γιατρού του χωριού», ο οποίος στα «ιατρικά» του καθήκοντα συμπεριλαμβάνονταν και η εξαγωγή δοντιών με αυτοσχέδια εργαλεία της καθημερινότητας.

Κατά τον 16ο αιώνα εμφανίζεται μια κατηγορία γιατρών ή γιατρών-χειρουργών οι οποίοι εκδηλώνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την χειρουργική και κατ’ επέκταση και για την οδοντιατρική. Ως αποτέλεσμα η  χειρουργική κατά τον 15ο και 16ο αιώνα άρχισε να μεταβαίνει από την εμπειρική τέχνη των κουρέων-χειρουργών σε μια πιο επιστημονική ιατρική πρακτική.

Σε επόμενες αναρτήσεις θα παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της οδοντιατρικής μετά το 16^ο αιώνα, όπως και τα χαρακτηριστικά της κάθε ομάδας οδοντιάτρων.

 

*Με τους όρους οδοντιατρική και οδοντίατρος, αναφερόμαστε σε όλους εκείνους οι οποίοι εκτελούσαν έστω και στοιχειώδεις οδοντιατρικές πράξεις – ακόμη και την χορήγηση κάποιου ιδιοσκευάσματος -  χωρίς να ταυτίζουμε εκείνη την περίοδο την έννοια της οδοντιατρικής ως επιστήμης και του οδοντιάτρου ως επάγγελμα.

 

 

ΓΒ