Η Εξέλιξη των Κουρέων και Κουρέων-Χειρουργών στη Γαλλία από τον 14ο έως τον 19ο αιώνα

 

Ξυλόγληπτη αναπαράσταση κουρέων-χειροθργών.

Ο κουρέας είναι ένα από τα αρχαιότερα επαγγέλματα της ανθρωπότητας. Από την αρχαία εποχή, ο ρόλος του συνδέθηκε με την καθαριότητα, τον καλλωπισμό και την κοινωνική ζωή.  Στην Αρχαία Ελλάδα και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, οι κουρείς αποτελούσαν σημαντικά μέλη της κοινωνίας. Τα κουρεία ήταν χώροι συνάντησης, ανταλλαγής απόψεων και ειδήσεων, ενώ ο κουρέας φρόντιζε για την εμφάνιση των πολιτών. Παράλληλα, ασκούσε κάποιες απλές ιατρικές πράξεις, όπως την αφαίμαξη ή την περιποίηση μικρών τραυμάτων, σύμφωνα με τις τότε αντιλήψεις περί υγείας.

Κατά τον Μεσαίωνα, όπως είδαμε σε προηγούμενη ανάρτηση *, οι κουρείς θεωρήθηκαν οι πλέον κατάλληλοι για να εκτελούν χειρουργικές πράξεις, διαδεχόμενοι τους μοναχούς, εξαιτίας ενός συνδυασμού κοινωνικών, επαγγελματικών και πρακτικών παραγόντων. Εκείνη την εποχή υπήρχε σαφής διάκριση ανάμεσα στους μορφωμένους ιατρούς και στους χειρουργούς. Οι ιατροί είχαν πανεπιστημιακή εκπαίδευση και ασχολούνταν κυρίως με τη θεωρητική πλευρά της ιατρικής, όπως η διάγνωση ασθενειών, η χορήγηση φαρμάκων και η μελέτη των θεωριών περί χυμών σύμφωνα με τις επιταγές της Ιπποκρατικής και Γαληνικής ιατρικής.  Αντίθετα, οι χειρουργοί θεωρούνταν τεχνίτες, άνθρωποι της πράξης, που δεν είχαν ακαδημαϊκή μόρφωση αλλά εμπειρικές τεχνικές γνώσεις.

Αίγυπτος, Νέο Βασίλειο,  πρωτότυπο περίπου 1427–1400 π.Χ.

Αυτή η πανομοιότυπη ζωγραφιά αντιγράφει μέρος μιας σκηνής από τον  τάφο του Userhat (TT 56) στη Θήβα. Απεικονίζει άνδρες να περιμένουν τη σειρά τους να τους κουρέψει ο κουρέας που εργάζεται κάτω αριστερά. (Πανομοιότυπο αντίγραφο της Nina deGaris Davis, το 1922 μ.Χ).

Όταν η Καθολική Εκκλησία, κατά τον 12ο  και 13ο  αιώνα, απαγόρευε στους κληρικούς και στους λόγιους ιατρούς να «ματώνουν», δηλαδή να πραγματοποιούν πράξεις που προκαλούσαν αιμορραγία, το έργο αυτό πέρασε φυσικά στα χέρια των κουρέων. Οι κουρείς, λόγω της φύσης του επαγγέλματός τους, είχαν εξοικείωση με αιχμηρά εργαλεία, σταθερό χέρι και δεξιοτεχνία, στοιχεία απαραίτητα για τη διενέργεια επεμβάσεων. Ήδη εκτελούσαν πρακτικές ιατρικές διαδικασίες, όπως αφαιμάξεις, εξαγωγές δοντιών, καυτηριασμούς και ράψιμο πληγών, που τότε θεωρούνταν βασικές θεραπείες. 

Επιπλέον, σε περιόδους πολέμων, οι ανάγκες για πρακτικούς θεραπευτές που μπορούσαν να φροντίσουν τραυματίες ήταν μεγάλες. Οι κουρείς, με τα εργαλεία τους και την εμπειρία τους στη χρήση τους, αποτέλεσαν την πιο κατάλληλη επιλογή για το ρόλο του χειρουργού πεδίου μάχης. Με τον καιρό, οι λεγόμενοι «κουρείς-χειρουργοί» απέκτησαν σημαντική θέση στην κοινωνία, εκτελώντας επεμβάσεις που οι μορφωμένοι ιατροί απέφευγαν.

Αν και οι κουρείς και κουρείς-χειρουργοί είχαν σημαντικό ρόλο στην χειρουργική και οδοντιατρική στην Ευρώπη, εντούτοις υπήρξαν σημαντικές διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή, αν λάβουμε μάλιστα υπ’ όψη μας την  ως επί το πλείστο τη διάσπαση της ηπειρωτικής μάλιστα Ευρώπης σε διάσπαρτα κρατίδια και την έλλειψη κεντρικής εξουσίας. Για αυτό το λόγο αξίζει να αναφερθούμε χωριστά για τον ρόλο και την εξέλιξη των κουρέων και κουρέων-χειρουργών σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης.

Η ιστορία των κουρέων-χειρουργών στη Γαλλία αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της μετάβασης από τις μεσαιωνικές πρακτικές υγείας στην επιστημονική ιατρική των νεότερων χρόνων. Από τα μέσα του Μεσαίωνα έως και τον 19ο αιώνα, οι κουρείς, αρχικά απλοί τεχνίτες της περιποίησης, εξελίχθηκαν σε πρακτικούς χειρουργούς, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ιατρικής παράδοσης.

Ο 14ος αιώνας: Οι απαρχές.

Κατά τον 14ο αιώνα, η γαλλική κοινωνία διακρινόταν από μια έντονη διαφοροποίηση ανάμεσα στους λόγιους γιατρούς των πανεπιστημίων και στους πρακτικούς τεχνίτες της ιατρικής. Οι πανεπιστημιακοί ιατροί, εκπαιδευμένοι στα λατινικά και βασισμένοι στη θεωρητική γνώση του Ιπποκράτη και του Γαληνού, θεωρούσαν τη χειρουργική μια "κατώτερη" τέχνη, ακατάλληλη για άτομα του μορφωμένου κόσμου. Ως αποτέλεσμα, η χειρουργική πρακτική – ιδιαίτερα οι μικρές επεμβάσεις, οι αιμοληψίες, οι εξαγωγές δοντιών και η περιποίηση πληγών – παρέμειναν στα χέρια των κουρέων. Οι «barbiers» λειτουργούσαν σε κάθε πόλη και χωριό, εξυπηρετώντας τόσο αισθητικές όσο και ιατρικές ανάγκες του πληθυσμού.

Μεσαίωνας,παράσταση αφαίμαξης.

Ο 15ος και 16ος αιώνας: Η οργάνωση και η άνοδος των κουρέων-χειρουργών.

Κατά τον 15ο αιώνα οι κουρείς άρχισαν να οργανώνονται συντεχνιακά, επιδιώκοντας επίσημη αναγνώριση και επαγγελματικά δικαιώματα. Το 1462 ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΑ΄ αναγνώρισε την Αδελφότητα των Αγίων Κοσμά και Δαμιανού (Confrérie de Saint-Côme et Saint-Damien), προστάτες των χειρουργών. Έτσι, δημιουργήθηκε μια διάκριση ανάμεσα στους απλούς κουρείς (barbiers) και στους κουρείς-χειρουργούς (barbiers-chirurgiens), οι οποίοι διέθεταν εξειδίκευση και άδεια να εκτελούν χειρουργικές πράξεις. Αυτή η οργάνωση τους έδωσε επαγγελματικό κύρος και έθεσε τα θεμέλια για τη μελλοντική ανάπτυξη της χειρουργικής ως επιστήμης.

Σε αυτό το σημείο πρέπει να κάνουμε μια παρένθεση σχετικά με τους κουρείς-χειρουργούς, κοντής και μακριάς ρόμπας. Ο διαχωρισμός εμφανίζεται στη Γαλλία ήδη από τον 14ο αιώνα.

Εκείνη την εποχή  η ιατρική ήταν υπό τον έλεγχο των πανεπιστημίων (όπως της Σορβόννης), όπου οι λόγιοι ιατροί (médecins) φορούσαν μακριές ρόμπες ως ένδειξη της πανεπιστημιακής τους μόρφωσης και κοινωνικής ανωτερότητας. Αντίθετα, οι χειρουργοί προέρχονταν από τους κουρείς-χειρουργούς (barbiers-chirurgiens) και δεν είχαν πανεπιστημιακή εκπαίδευση, αλλά μαθητεία και πρακτική εμπειρία. Αυτοί φορούσαν κοντές ρόμπες ή ποδιές, συμβολίζοντας την «χειρωνακτική» φύση του επαγγέλματός τους.

Έτσι δημιουργήθηκαν δύο κατηγορίες: Χειρουργοί μακριάς ρόμπας (chirurgiens à longue robe) → Εκπαιδευμένοι, μορφωμένοι, συνδεδεμένοι με την ιατρική ελίτ και Χειρουργοί κοντής ρόμπας (chirurgiens à courte robe) → Πρακτικοί, συντεχνιακοί, απόγονοι των κουρέων. Ο όρος «ρόμπα» εδώ είναι μεταφορικός αλλά και κυριολεκτικός· οι μακριές ρόμπες συμβόλιζαν το κύρος και τη θεωρητική μόρφωση, όπως των δικηγόρων και των κληρικών. Η Γαλλία θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτέλεσε το επίκεντρο του διαχωρισμού από τον 15ο αιώνα, όταν οι “chirurgiens de robe longue” απέκτησαν δικό τους σώμα και κύρος, διαχωριζόμενοι από τους “barbiers-chirurgiens”.

Αυτή η καρέκλα κατασκευάστηκε πριν από περίπου 200 χρόνια. Ανήκε σε έναν κουρέα  και οι πελάτες κάθονταν σε αυτήν για να βγάλουν δόντια. Το κομμένο τμήμα στο πάνω μέρος της πλάτης της καρέκλας επέτρεπε στον ασθενή να ακουμπάει το κεφάλι του προς τα πίσω. Καθώς δεν υπήρχαν αποτελεσματικά αναισθητικά για να μετριάσουν τον πόνο ή να κοιμίσουν τους ασθενείς, έπιναν δυνατό αλκοόλ ή απλώς έσφιγγαν τα μπράτσα της καρέκλας πολύ δυνατά για να ξεπεράσουν τον πόνο.

Science Museum,Λονδίνο.

Οι χειρουργοί «μακριάς ρόμπας» είχαν σπουδάσει σε σχολές ανατομίας και χειρουργικής (όπως το Collège de Saint-Côme στο Παρίσι). Οι «κοντής ρόμπας» συνέχισαν να εργάζονται ως αιμολήπτες, τραυματιολόγοι και πρακτικοί, χωρίς ακαδημαϊκή αναγνώριση.

Η περίοδος αυτή συνδέεται με τη δράση μιας εξέχουσας μορφής: του Αμβρόσιου Παρέ (Ambroise Paré, 1510–1590), πρώην κουρέα-χειρουργού, ο οποίος θεωρείται ο πατέρας της σύγχρονης χειρουργικής. Ο Παρέ εισήγαγε καινοτόμες τεχνικές, όπως την απολίνωση των αιμοφόρων αγγείων αντί του καυτηριασμού, και αρνήθηκε να ακολουθεί τυφλά τις αρχαίες αυθεντίες. Το γεγονός ότι έγραψε τα έργα του στα γαλλικά, και όχι στα λατινικά, συνέβαλε στη διάδοση της πρακτικής γνώσης και στην ανάδειξη της χειρουργικής ως εφαρμοσμένης επιστήμης. Χάρη στον Παρέ, οι κουρείς-χειρουργοί απέκτησαν αυξημένο κοινωνικό σεβασμό και άρχισαν να θεωρούνται μέλη ενός αναδυόμενου επαγγέλματος υγείας.

Ο 17ος και 18ος αιώνας: Θεσμοθέτηση και διαχωρισμός.

Κατά τον 17ο αιώνα, η χειρουργική άρχισε σταδιακά να απομακρύνεται από την πρακτική των κουρέων και να αποκτά θεσμικό χαρακτήρα. Δημιουργήθηκαν σχολές χειρουργικής, όπως η École de Saint-Côme, στο Παρίσι, που προσέφεραν συστηματική εκπαίδευση. Το 1660 καθιερώθηκε επίσημα ο διαχωρισμός ανάμεσα στους κουρείς-χειρουργούς κοντής και μακριάς μπλούζας  με τους δεύτερους να υπάγονται πλέον σε αυστηρότερους κανονισμούς και να θεωρούνται  λειτουργοί υγείας. Μόνο όμως  με την ίδρυση της Académie  de Chirurgie (1731) από τον Λουδοβίκο ΙΕ΄ και με το έργο του Ambroise Paré, όπως θα δούμε σε προσεχείς αναρτήσεις, η χειρουργική απέκτησε ισότιμο κύρος με την ιατρική, καταργώντας σταδιακά τον διαχωρισμό.

Γύρω στα τέλη του 18ου αιώνα, με τη Γαλλική Επανάσταση (1789), καταργήθηκαν  όλες οι συντεχνίες και κοινωνικές τάξεις και ο καθένας μπορούσε να ασκήσει ελεύθερα όποιο επάγγελμα ήθελε. Ως αποτέλεσμα όλες οι προσπάθειες για την ρύθμιση των επαγγελματικών προϋποθέσεων για την άσκηση επαγγελμάτων σε σχέση με την υγεία, κατέληξαν σε μηδενικό σημείο. Η πρωτοπορία της Γαλλίας μέχρι τότε έναντι των άλλων Ευρωπαϊκών χωρών, σε ότι αφορά την χειρουργική αλλά και την οδοντιατρική με την καθιέρωση του τίτλου του χειρουργού-οδοντιάτρου, δυστυχώς  χάθηκε και επανήλθε στο καθεστώς το οποίο ίσχυε τον προηγούμενο αιώνα. 

Πορτρέτο του Ambroise Paré, 72 ετών, χαρακτικό του Stephanus Delaune, (1582), Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Νέα Υόρκη (metmuseum.org)

Ο 19ος αιώνας: Οριστικός διαχωρισμός και επιστημονική ολοκλήρωση.

Η Γαλλική Επανάσταση (1789) όπως αναφέραμε, σήμανε το τέλος των συντεχνιών και των επαγγελματικών προνομίων, ένα γεγονός το οποίο είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία το 1794 των νέων Écoles de Santé (Σχολών Υγείας) όπου η ιατρική και η χειρουργική ενώθηκαν σε ενιαία επιστημονική εκπαίδευση. Από τότε, ο χειρουργός θεωρείται πλέον γιατρός με ειδίκευση, και όχι τεχνίτης.

Κατά τον 19ο αιώνα, με την πρόοδο της ανατομίας, της φυσιολογίας, της αναισθησίας και της αντισηψίας, η χειρουργική γνώρισε τεράστια ανάπτυξη. Η παλαιά μορφή του κουρέα-χειρουργού είχε πλέον εκλείψει. Οι κουρείς περιορίστηκαν ξανά στο καθαρά αισθητικό και περιποιητικό τους επάγγελμα, ενώ η χειρουργική ενσωματώθηκε πλήρως στην επιστημονική ιατρική.

Αυτή η εικόνα είναι μια χαρακτική από τη σειρά Les Costumes grotesques et les métiers (Γκροτέσκ Κοστούμια και Επαγγέλματα) του Nicolas de Larmessin II, Γάλλου χαράκτη του 17ου αιώνα.

Η σειρά απεικονίζει διάφορους επαγγελματίες, με τα ρούχα και το σώμα κάθε φιγούρας να είναι κατασκευασμένα από τα εργαλεία και τα υλικά του επαγγέλματός τους.

Η συγκεκριμένη φιγούρα σε αυτήν την εικόνα είναι ένας κουρέας. 

Τα χαρακτικά είναι εμπνευσμένα από τα φανταστικά πορτρέτα του Ιταλού ζωγράφου του 16ου αιώνα Giuseppe Arcimboldo (1527-1593).

Η οικογένεια de Larmessin, ήταν μια διάσημη δυναστεία χαρακτών, τυπογράφων και βιβλιοπωλών τον 17ο και 18ο αιώνα.

Συμπέρασμα

Από τον 14ο έως τον 19ο αιώνα, οι κουρείς-χειρουργοί στη Γαλλία ακολούθησαν μια εντυπωσιακή πορεία εξέλιξης: από πρακτικούς τεχνίτες σε αναγνωρισμένους επιστήμονες. Η ιστορία τους αντικατοπτρίζει τη γενικότερη εξέλιξη της ιατρικής – από τη λαϊκή εμπειρία και τη συντεχνιακή γνώση στην επιστημονική μελέτη και τη θεσμική εκπαίδευση. Με τον 19ο αιώνα, η εποχή των κουρέων-χειρουργών είχε πια οριστικά περάσει, αλλά η συμβολή τους στην ανάπτυξη της χειρουργικής επιστήμης παραμένει θεμελιώδης.

Η Επίδραση της Εξέλιξης των Κουρέων και Κουρέων-Χειρουργών στην Οδοντιατρική (14ος–19ος αιώνας)

Η οδοντιατρική, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, προέκυψε από τη συνάντηση χειρωνακτικής δεξιοτεχνίας και επιστημονικής ιατρικής γνώσης. Οι κουρείς και οι κουρείς-χειρουργοί διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση, αφού για πολλούς αιώνες ήταν οι κύριοι εκτελεστές των οδοντιατρικών πράξεων: εξαγωγών, καθαρισμών, περιποίησης στοματικών αποστημάτων και κατασκευής απλών οδοντοστοιχιών.

Χειρουργική επέμβαση στο πόδι ασθενούς από κουρέα-χειρουργό.(David Teniers II,1610-1690).

Η εξέλιξή τους στις ευρωπαϊκές χώρες καθόρισε την πορεία της οδοντιατρικής από πρακτική τέχνη σε αυτόνομη ιατρική ειδικότητα.

Η Γαλλία υπήρξε πρωτοπόρος στην οργάνωση της οδοντιατρικής ως επαγγέλματος. Από τον 14ο έως τον 16ο αιώνα, οι barbiers-chirurgiens (κουρείς-χειρουργοί) ασκούσαν όλες τις απλές ιατρικές και οδοντιατρικές πράξεις. Οι εξαγωγές δοντιών γίνονταν συχνά σε υπαίθριες αγορές ή πανηγύρια από τους λεγόμενους “arracheurs de dents” (εξαγωγείς  δοντιών).

Η κατάσταση άλλαξε ριζικά τον 17ο και κυρίως τον 18ο αιώνα. Με τη δημιουργία της Académie Royale de Chirurgie (1731) και την άνοδο του Pierre Fauchard (1678-1761) – συγγραφέα του έργου Le Chirurgien Dentiste (1728) – η οδοντιατρική άρχισε να αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητη ιατρική τέχνη.

Ο Fauchard, πρώην κουρέας-χειρουργός, θεωρείται “πατέρας της σύγχρονης οδοντιατρικής”, καθώς εισήγαγε έννοιες όπως η πρόληψη, τα σφραγίσματα και οι τεχνητές οδοντοστοιχίες.

Έτσι, στη Γαλλία η μετάβαση της οδοντιατρικής από τους κουρείς στους επιστημονικά εκπαιδευμένους χειρουργούς- χειρουργούς οδοντιάτρους- άρχισε να διαμορφώνεται σταδιακά από τα μέσα του 18ου αιώνα.

 

Κάτι διαφορετικό!!

https://www.ted.com/talks/stephanie_honchell_smith_the_gory_history_of_barber_surgeons/transcript

 

ΓΒ