Οδοντίατρος στο τρίπτυχο «Το κάρο με τον σανό» του Ιερώνυμου Μπος (1450-1516).

 Ο Ιερώνυμος Μπος (Hieronymus Bosch) γεννήθηκε περίπου το 1450  και πέθανε στις  9 Αυγούστου το 1516,ήταν Ολλανδός ζωγράφος που έζησε την περίοδο της πρώιμης Αναγέννησης. Στην εποχή του θεωρήθηκε ένας "επινοητής τεράτων και χιμαιρικών οπτασιών" ενώ αργότερα οι πίνακές του χαρακτηρίστηκαν ως "θαυμαστές και παράξενες φαντασιώσεις, συχνά ανατριχιαστικές". Στον 20ό αιώνα, αρκετοί μελετητές του έργου του Μπος απέδωσαν ένα βαθύτερο νόημα στη ζωγραφική του και προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τις καταβολές της. Έχει χαρακτηριστεί ως ένας υπερρεαλιστής του 15ου αιώνα ενώ για άλλους, το έργο του αντανακλά απόκρυφες πρακτικές του μεσαιωνικού κόσμου όπως η αλχημεία ή η μαγεία.

Η έννοια της αμαρτίας αλλά και το ευρύτερο μεσαιωνικό θέμα της Δευτέρας Παρουσίας (ή διαφορετικά της Τελικής Κρίσης) αποτέλεσαν κεντρικούς άξονες στη θεματολογία του Μπος, που είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου θρησκευτικού περιεχομένου.

Ο Μπος φιλοτέχνησε αρκετά τρίπτυχα, τρεις δηλαδή αναδιπλούμενους  πίνακες, λίγο ή πολύ πάνω στο ίδιο θέμα. Ένα από τα δημοφιλέστερα και σημαντικότερα έργα του είναι ο «Κήπος των Επίγειων Απολαύσεων», έργο που θεωρείται γενικά ως το σχόλιο του Μπος πάνω στο θέμα του θανάσιμου αμαρτήματος και της λαγνείας. Στο αριστερό φύλλο του τρίπτυχου απεικονίζεται ο Αδάμ και η Εύα στον κήπο της Εδέμ, στο μεσαίο φύλλο κυριαρχεί το θέμα των σαρκικών απολαύσεων ενώ στο δεξί φύλλο δεσπόζει η απεικόνιση της Κόλασης.

Στην κλειστή πλευρά του  τρίπτυχου ο  Bosch απεικόνισε το θέμα του Προσκυνήματος της Ζωής, όπου    ένας πεζοπόρος  ντυμένος με κουρέλια περπατάει  κάτω από το βάρος του καλαθιού το οποίο φέρει στην πλάτη του και  αμύνεται με το ραβδί του ενάντια σε ένα απειλητικό σκυλί.

Το τρίπτυχο «Το κάρο με τον σανό» του Ιερώνυμου Μπος δημιουργήθηκε γύρω στο 1516 και ζωγραφίστηκε με λάδι σε δρύινα πάνελ. Αποτελείται από ένα μεγάλο κεντρικό πάνελ, διαστάσεων 135 x 200 cm, και δύο μικρότερα διαστάσεων 147 x 66 cm και το πρωτότυπο εκτίθεται στο Μουσείο Πράδο στην Μαδρίτη.

Ο Bosch δείχνει  πώς ο άνθρωπος, άσχετα από την κοινωνική του τάξη ή τον τόπο καταγωγής του, διακατέχεται  από την επιθυμία να απολαύσει και να αποκτήσει υλικά αγαθά και έτσι επιτρέπει στον εαυτό του να εξαπατηθεί και να παρασυρθεί από τον Διάβολο. Έτσι  προτείνει να απαρνηθούμε τα γήινα αγαθά και τις απολαύσεις των αισθήσεων για να αποφύγουμε την αιώνια καταδίκη. Ο πίνακας προσφέρει ένα παράδειγμα διαφορετικού τύπου από αυτά που χρησιμοποιούνταν συνήθως εκείνη την εποχή, με την έννοια ότι δεν είναι θέμα να κάνεις καλό αλλά μάλλον να αποφύγεις το κακό και να τηρήσεις αυτόν τον κανόνα σε όλη τη ζωή.

Στο κάτω μέρος του κεντρικού φύλλου απεικονίζεται οδοντίατρος της εποχής να επεμβαίνει στο στόμα γυναίκας. 

Στο κεντρικό πάνελ ο Bosch δείχνει την ανθρωπότητα να παρασύρεται από την αμαρτία, ακολουθώντας πίσω από ένα κάρο φορτωμένο με άχυρο και προσπαθώντας ο καθένας να αρπάξει ότι μπορεί. Η παράσταση  απεικονίζει το εδάφιο από τον Ησαΐα 40: 6,  « Όλη η σάρκα είναι σαν το γρασίδι και όλη της η δόξα σαν τα άνθη του αγρού» που αναφέρεται στην εφήμερη και φθαρτή φύση των γήινων πραγμάτων. Ταυτόχρονα εικονογραφεί μια φλαμανδική παροιμία που λέει, «Ο κόσμος είναι σαν άχυρο και κάθε άνθρωπος παίρνει ό,τι μπορεί».  Όλες οι διαφορετικές τάξεις της κοινωνίας προσπαθούν να αρπάξουν μια χούφτα σανό, συμπεριλαμβανομένου του κλήρου, που καταδικάζεται εδώ για κακίες όπως η φιλαργυρία και η λαγνεία. Εν τω μεταξύ, στο κάτω μέρος του κεντρικού πάνελ, αποτυπώνεται η καθημερινή ζωή με τις γυναίκες που φροντίζουν τα παιδιά τους και κάνουν τις καθημερινές τους εργασίες ενώ ιδιαίτερη εντύπωση δημιουργεί η παρουσία ενός  ….οδοντογιατρού με χαρακτηριστικό κολιέ από βγαλμένα δόντια, ο οποίος προβαίνει σε κάποια οδοντιατρική επέμβαση σε μία γυναίκα ασθενή.

Haywain Triptych by Hieronymus Bosch (thehistoryofart.org)

ΓΒ