Η Οδοντιατρική στην Προκολομβιανή Αμερική

 

Ο όρος Προκολομβιανή Οδοντιατρική είναι εν πολλοίς καταχρηστικός, αλλά αξιοποιείται από τους σημαντικότερους ιστορικούς της οδοντιατρικής για να δηλώσει το επίπεδο της οδοντικής τέχνης στην αμερικανική ήπειρο πριν την έλευση του Χριστόφορου Κολόμβου. Τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν επιτρέπουν να συνθέσουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα για την αντιμετώπιση οδοντικών και στοματολογικών παθήσεων στους αρχαίους πολιτισμούς της Βορείου και Νοτίου Αμερικανικής Ηπείρου. Είναι αμφίβολο να μιλάμε ακόμα και για οδοντιατρική περίθαλψη και σαφέστατα δεν επηρέασε ούτε κατ’ ελάχιστον τη σύγχρονη οδοντιατρική, η οποία ουσιαστικά μορφοποιήθηκε κυρίως από τη δυτική οδοντιατρική παράδοση.

Οι πρώτοι κάτοικοι της Αμερικανικής Ηπείρου είναι οι πρόγονοι των σημερινών Inuit της Γροιλανδίας και έφτασαν στην Αλάσκα από την Σιβηρία κατά την τελευταία παγετωνική περίοδο. Πέρασαν από την Ασία στη Βόρεια Αμερική κυρίως από τον Βερίγγειο Πορθμό κι αρχικά μετανάστευσαν προς τα βόρεια και τα ανατολικά.  Μέχρι την έλευση των ευρωπαίων κατά τον 16^ο αι. μΧ. Εντοπίζονται τρεις μεγάλοι πολιτισμοί των Ατζέκων, των Μάγια και των Ίνκας.

Οι λαοί αυτοί διέθεταν περιορισμένες δυνατότητες και δεν χαρακτηρίζονταν από εμπορικό πνεύμα. Ζούσαν σε οργανωμένες πόλεις, με θεοκρατικό νόμο και παρουσιάζουν σημαντικά επιτεύγματα στον τομέα των κατασκευών, ωστόσο εργάζονταν κυρίως με εξοπλισμό της λίθινης εποχής. Η πολιτιστική ωριμότητα των λαών της Αμερικής δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτήν των Ευρωπαίων. Αυτή η ήπειρος παρέμεινε σε μια συνεχή λίθινη εποχή με περιορισμένη χρήση μετάλλων.

Οι Αζτέκοι:                                                                                  

Εγκαταστάθηκαν στη μυθική κοιτίδα τους Αζτλάν περί τα μέσα του 2^ουμ.Χ. και έζησαν εκεί για περισσότερο από χίλια χρόνια. Η Αζτλάν θεωρείται ότι βρισκόταν νοτιοδυτικά των Ηνωμένων Πολιτειών. Κατά το δεύτερο μισό του 12^ουμ.Χ. αιώνα εγκατέλειψαν τη χώρα αυτή και μετακινήθηκαν νοτιότερα στο σημερινό Μεξικό. Οι γραπτές πηγές που διαθέτουμε για τους Αζτέκους είναι ιδιαίτερα πλούσιες κι έτσι είμαστε σε θέση να σκιαγραφήσουμε το επίπεδο των ιατρικών τους γνώσεων. 

Οι Αζτέκοι ανέπτυξαν τον τομέα της ιατρικής ως επιστήμη βασισμένο στη λογική και τον ορθολογισμό, αλλά ταυτόχρονα ήταν βαθιά επηρεασμένος από τη μαγεία. Όπως περιγράφει ο χρονογράφος και φραγκισκανός μοναχός, Bernardino de Sahagun, οι Αζτέκοι διέθεταν εκπαιδευμένους ιατρούς και χαρακτηριστικά αναφέρει:

Ο ιατρός, [ticitl]είναι θεραπεύει τους ανθρώπους, αποκαθιστά και εξασφαλίζει την υγεία. Ο καλός γιατρός είναι ειδικός στις διαγνώσεις, διαθέτει πείρα και γνώση στις φαρμακευτικές ιδιότητες των βοτάνων, των πετρωμάτων, των δέντρων και των ριζών. Είναι προικισμένος εξεταστής και έχει εμπειρία. Είναι συνετός στις πράξεις του. Παρέχει περίθαλψη, αποκαθιστά την υγεία των ανθρώπων, τους προμηθεύει νάρθηκες, ανατάσσει τα οστά τους, τους χορηγεί καθαρτικά, εμετικά και φίλτρα. Πραγματοποιεί  τομές, τοποθετεί ράμματα και τους αναζωογονεί.

Βέβαια οι προφήτες έπαιζαν σημαντικό ρόλο. Προέβλεπαν την πορεία της νόσου ασθένειας με τη χρήση ειδικών ημερολογίων. Ήταν επίσης χειρουργοί με καλές ανατομικές γνώσεις. Ωστόσο, η θεραπεία του πονόδοντου ανήκε σε μια κατηγορία πρωτόγονης ιατρικής, κατά την οποία οι επεμβαίνοντες γνώριζαν μεθόδους αφαίρεσης του σκουληκιού των δοντιών (ocuilin) και ορισμένοι ήταν εξειδικευμένοι στα δόντια.

Ορισμένα ιατρικά βιβλία με τον τίτλο tici-amatl τα οποία αποδίδονται στον Sahagun περιέχουν ορολογία για μεμονωμένα όργανα και δομές του στόματος, με παρατηρήσεις φυσιολογίας και παθολογίας.

Τα δόντια είχαν οριστεί ως tlantli. Χαρακτηρίζονται δε ως κόκαλα, λευκά, λευκά σαν κιμωλία, κίτρινα, κιτρινωπά, σαν ώριμο καλαμπόκι, σαν καλαμποκάλευρο, εξολοκλήρου λευκά, σαν κέλυφος σαλιγκαριού, σκούρα βιολετί, μαύρα, καθαρισμένα, κόκκινα από βαφή, χρωματισμένα κόκκινα, στενά, δυνατά, στρογγυλά, φυσικά, σπειροειδή, μυτερά σαν αγκάθι, πολύ κοφτερά σαν αγκάθι, φαρδιά, μυτερά, λιμαρισμένα σε οξεία γωνία, εύσειστα, πολύ εύσειστα, σπασμένα, τερηδονισμένα, φαγωμένα από σκουλήκια, αποστηματοποιημένα στη ρίζα, πορώδη όπως το σάπιο καλαμπόκι, γεμάτα από υπολείμματα τροφών, τερηδονισμένα στη ρίζα, στενά στη ρίζα.Επίσης περιλαμβάνονται εκφράσεις όπως: καθαρίζω τα δόντια μου, κάνω τα δόντια μου όμορφα, πλένω τα δόντια μου, βάφω τα δόντια μου, λιμάρω τα δόντια μου.

Ταξινομεί τα δόντια σε τρείς μεγάλες κατηγορίες: α) tlancochtli, β) coatlantlitocoatlan και γ) tlanixquatltotlanixqua.

Η πρώτη κατηγορία που χαρακτηρίζονται ως παρειακά δόντια (tlancochtli) περιγράφονται ως: πολύ στρογγυλά σαν μπάλα, σαν περιστρεφόμενη σπείρα, σπειροειδούς σχήματος, σπειροειδούς μορφής, μασούν, μασούν πολύ καλά, σαν ισχυρές μυλόπετρες με τα οποία συνθλίβει και κόβει σε μικρά κομμάτια, πολτοποιεί. Ειδικά για νεογιλά δόντια  δηλώνονται ως δόντια τα οποία αντικαθιστώνται και στη συνέχεια αναπτύσσονται, γίνονται ισχυρότερα, μακρύτερα και φαρδύτερα.

Τα coatlantlitocoatlan είναι οι κοπτήρες και περιγράφονται ως καμπύλα σαν τη λίμα, μυτερά μπροστά που τρυπούν.

Η τρίτη κατηγορία δηλώνεται ως tlanixquatltotlanixqua. Δόντια με ευρεία επιφάνεια, σκληρά, κοφτερά. Χρησιμοποιούνται για το δάγκωμα, την κατάτμηση και την άλεση των τροφών.

Οι περιγραφές αυτές των δοντιών αναφέρονται σε όλες τις ηλικίες και καταστάσεις, όπως επίσης και σε παρεμβάσεις με χαρακτηριστικές τη βαφή και  το λιμάρισμα των δοντιών. Τέλος στο έργο tici-amatl εντοπίζεται συγκεκριμένη ορολογία για τερηδόνα, πονόδοντο, τρυγία, κατάγματα δοντιών, κινητικότητα καθώς και φλεγμονές του στοματικού βλεννογόνου. Ωστόσο εντοπίζονται στοιχεία η ρασιοναλιστικής οδοντιατρικής όπως η απόπειρα ερμηνείας του λαγώχειλου. Θεωρούσαν ότι εμφανίζεται σε παιδιά που γεννήθηκαν κατά την έκλειψη της σελήνης, διότι για τους Αζτέκους ο άνθρωπος κατά τη ζωή στο φεγγάρι ήταν λαγός. 

Στις θεραπευτικές πρακτικές για την αντιμετώπιση της τερηδόνας φορούσαν το βότανο tlepahtli (Plumpagoscandens L.) και μασούσαν καυτερή πιπεριά (Polygonumhydropiper L.). Για την έμφραξη των κοιλοτήτων χρησιμοποιούσαν ένα μίγμα αποτελούμε από σκόνη κελύφους σαλιγκαριών, θαλασσινό αλάτι, το φυτό tlalcacaoalt (arachis hypogαea) που οποίο σήμερα είναι γνωστό ως αράπικο φιστικί και καπνό. Για να καταπραΰνουν τον πονόδοντο μασούσαν καπνό ή το θαμνώδες φυτό Baccharis sarothroides. Ωστόσο αποτελεσματικότερη θεωρείτο η ρίζα chilmecatl (clematisspec).

Ενδιαφέρον έχει ο χειρόγραφος κώδικας Badianusο οποίος αποτελεί τη λατινική μετάφραση του βοτανολογίου που συνέγραψε ο εκχριστιανισμένος Αζτέκος Martinus de la Cruz. Αυτός ο κώδικας περιλαμβάνει συνταγές, οι οποίες μπορούν να χαρακτηρισθούν ως ένα κράμα μαγείας και ορθολογικής ιατρικής. Περιλαμβάνει δε μεταξύ των άλλων και στοματολογικές συνταγές για οιδήματα της στοματικής κοιλότητας, πονόδοντο, ουλίτιδα, κακοσμία του στόματος ξηροστομία κ.α.

Οι Αζτέκοι έδιναν ιδιαίτερη σημασία στη φροντίδα, την υγιεινή και στην αισθητική των δοντιών. Θεωρούσαν ότι πρέπει να απομακρύνονται τα υπολείμματα φαγητού από τα δόντια πλέοντάς τα με κρύο νερό και εν συνεχεία να στιλβώνονται με ένα ύφασμα. Η απομάκρυνση της τρυγίας θεωρούνταν πολύ σημαντική. Ο χρονογράφος και φραγκισκανός μοναχός, Bernardino de Sahagun αναφέρει ότι οι εναποθέσεις τρυγίας εμποτίζονταν με Βουδλέια Δαβίδειο (Buddleia davidii) και έτσι μαλάκωναν και αφαιρούνταν με χάλκινα εργαλεία.

Επίσης, σύμφωνα με τις περιγραφές του Sahagun οι Αζτέκοι έβαφαν τα δόντια με σκούρο βιολετί και κόκκινα χρώματα. Οι βαφές πιστεύεται ότι είχαν προληπτική δράση αλλά κυρίως υπηρετούσαν αισθητικό σκοπό. Ίσως και να είχαν και πολιτισμικό χαρακτήρα, όπως η ένθεση ημιπολύτιμων λίθων – αιματίτη και νεφρίτη – καιοι παρεμβάσεις στη διαμόρφωση του περιγράμματος των δοντιών.

Από τα αρχαιολογικά ευρήματα φαίνεται ότι είχαν αναπτύξει ειδικές τεχνικές και εργαλεία για οδοντικές εργασίες που απαιτούσαν ιδιαίτερη ακρίβεια χειρισμών και γνώση της ανατομίας των δοντιών. Ο πολφός γενικά προστατεύονταν και αυτό αποτελεί ένδειξη της δεξιοτεχνίας με την οποία χειρίζονταν τους λίθους στίλβωσης και τις φρέζες. Η απουσία τερηδόνας από τις περιοχές των ενθέτων μας οδηγεί στην υπόθεση ότι χρησιμοποιούσαν κάποιο τύπο κονίας για τη συγκόλλησή τους. Ωστόσο, οι χρονογράφοι δεν αναφέρονται στην τοποθέτηση ενθέτων διότι η πρακτική αυτή είχε σταματήσει πριν από την εισβολή των Ισπανών.

 

 

Οι Μάγια:

Οι Μάγια κατοικούσαν νοτιότερα από τους Αζτέκους. Είναι λαός της Μέσης Αμερικής και κατείχε σε έκταση που περιελάμβανε το νότιο Μεξικό, τη Γουατεμάλα και τη βόρεια Μπελίσε. Πριν την ισπανική κατάκτηση του Μεξικού και της Κεντρικής Αμερικής είχαν διαμορφώσει τον λαμπρότερο πολιτισμό του Δυτικού Ημισφαιρίου. Ασκούσαν τη γεωργία, έκτιζαν πέτρινα κτήρια και πυραμιδοειδείς ναούς, κατεργαζόταν τον χρυσό και τον χαλκό και χρησιμοποιούσαν μια μορφή ιερογλυφικής γραφής.

Σχηματική αναπαράσταση διακόσμησης δοντιών με ένθετα από ημιπολύτιμες πέτρες ή και χρυσό καθώς και μετατροπή σχήματος. https://quod.lib.umich.edu/d/dencos/0527912.0059.001/921:425?rgn=full+text;view=image;q1=mayas

Καταπληκτικές πέτρινες κατασκευές και μοναδικές στήλες ακόμη ανακαλύπτονται σε ανασκαφές, αλλά ο αριθμός των επιγραφών είναι δυστυχώς περιορισμένος. Συνεπώς είμαστε βασισμένοι σε Ισπανούς χρονογράφους, όπως ο επίσκοπος του Γιουκατάν, Diego de Landa. Αυτόν ο πρίγκιπας της εκκλησίας, που επέτρεψε να καούν τα πολυτιμότερα εικονογραφημένα χειρόγραφα εξαιτίας του παγανιστικού τους χαρακτήρα, έχουμε να ευχαριστούμε για την μια και μοναδική αναφορά στην τεχνική λείανσης των δοντιών από τους Μάγια του Γιουκατάν. Είχαν την συνήθεια να τροποποιούν τα δόντια τους ώστε να γίνουν σαν αυτά ενός πριονιού. Γινόταν για λόγους ματαιοδοξίας. Αυτή την επιδεξιότητα κατείχαν κυρίως γυναίκες μεγάλης ηλικίας χρησιμοποιώντας ορισμένες πέτρες και νερό. Η εισαγωγή ημιπολύτιμων λίθων όπως τιρκουάζ, νεφρίτη και αιματίτη ήταν πλέον υψηλά ανεπτυγμένη στους Μάγια. Υπάρχει ακόμα και η άποψη ότι οι Αζτέκοι έμαθαν αυτήν την τέχνη από αυτούς. Μία ανάλυση της ουσίας που χρησιμοποιούνταν ως κονία έδωσε τα εξής στοιχεία: 23,5 % ασβέστιο, 30,4 % φωσφόρο, 0,35% αργίλιο, 1,51% σιλικόνη, 2,8% σίδηρο, 1,5 % μαγνήσιο, 0,055% μαγγάνιο και ίχνη χαλκού και στροντίου.

Ένα κοκκινωπό υλικό που βρέθηκε το 1957 πάνω στα δόντια από την «κλασσική» περίοδο είναι αξιοπρόσεκτο. Αναγνωρίστηκε φασματογραφικά ως βελόνα σιδηρομεταλλεύματος (goethite). Υποτεθεί πως αυτή η ουσία στη μορφή σκόνης σιδηροπυρίτη (markasite) αφού ανακατευτεί με μια άγνωστη ουσία τοποθετούταν σε κάποια κοιλότητα σε πλαστική κατάσταση για να αντικαταστήσει τους χαμένους λίθους.

Υπήρχαν επίσης αναφορές σε δόντια στολισμένα με πολύτιμους λίθους στο «Popol Vuh», το ιερό βιβλίο των Ινδιάνων Quiche, μια φυλή των Μάγια που ζούσαν στην σημερινή Γουατεμάλα. Στο κείμενο της αυθεντικής ιστορίας ένας δαίμονας, ονόματι Vucub Caquix, ο οποίος θεωρεί το εαυτό του ανώτερο από τους θεούς εμφανίζεται. Έτσι η Ουράνια Καρδιά αποφασίζει να τον αφήσει να καταστραφεί. Από αυτόν το μύθο μπορούμε να καταλάβουμε την αξία που έδιναν οι Μάγια στα δόντια στολισμένα με πολύτιμους λίθους-η αφαίρεση τους προκαλεί το θάνατο στον δαίμονα Vucub Caquix-και την αναφορά στο σκουλήκι του δοντιού.  Έπειτα έχουμε την υποκατάσταση των πυρήνων καλαμποκιού για τα δόντια που θυμίζει το φάντασμα της σιαγώνας στη Μεσοποταμία με δίκοκκο πυρήνα. Τέλος η ένδειξη της αντικατάστασης δοντιών με οστά, που αποτελούσε αρχαία παράδοση, αναφέρεται σε ένα χειρόγραφο στη διάλεκτο Quiche.

Οι Ίνκας:

Παρόμοια με τους Αζτέκους και σχεδόν ταυτόχρονα (περίπου 1430), η δυναστεία των Ίνκας άρχισε να καθορίζει τη θέση της στην νότια Αμερική και συγκεκριμένα στις νότιες ορεινές περιοχές του Περού. Οι πολεμιστές τους κατέβηκαν στην περιοχή των κατοίκων του Ειρηνικού, τέθηκαν υπό το ζυγό του πολιτισμικά ανώτερου πληθυσμού Chimu στο βόριο Περού και απωθήθηκαν νότια προς το κέντρο της σημερινής Χιλής. Μεταξύ των προγόνων του πληθυσμού Chimu στα μέσα της πρώτης χιλιετίας, άνθισε ο πολιτισμός Moche. Ενδείξεις αυτής της άνθισης είναι τα πολύτιμα καλλιτεχνικά κεραμικά επιτεύγματα. Δοχεία που έμοιαζαν με στάμνες, που χρησιμοποιήθηκαν ως διακόσμηση ταφής συχνά εμφάνιζαν το σχήμα κεφαλιού ή έδειχναν ολόκληρα επεισόδια από τη ζωή του εκάστοτε νεκρού. Κάποια από τα πιο αντιπροσωπευτικά είδη έδειχναν σημάδια κάποιας ασθένειας, για παράδειγμα, παράλυση προσώπου, οίδημα της παρειάς, λαγώχειλο και ρινικές παθήσεις ως επιπλοκές κάποιας ασθένειας.

Το βασίλειο των Ίνκας, που υπήρχε από τα μέσα του 15ου αιώνα κατακτήθηκε το 1523 από τον   Franciscο Pizarro. Ο πολιτισμός τους προήλθε από πολυάριθμες προγενέστερες φυλές. Το κράτος των Ίνκας ήταν επιστημονικά οργανωμένο ως την παραμικρή λεπτομέρεια. Γνωστοί γιατροί υπήρχαν ανάμεσα στους Ίνκας. Αντιστοιχούσαν σε ένα βαθμό με τους θεωρητικούς γιατρούς του Ευρωπαϊκού Μεσαίωνα. Ήταν κοινωνικά χαμηλότερου επιπέδου αλλά πρακτικά επιδέξιοι χειρουργοί και συλλέκτες βοτάνων καθώς επίσης και άνθρωποι της ιατρικής μαγείας. Επειδή η ασθένεια θεωρείτο συνέπεια της αμαρτίας, η θεραπεία περιελάμβανε εξομολόγηση σε ειδικούς ιερείς. Εδώ επίσης υπήρχαν ενδείξεις, όπως σε προγενέστερους πολιτισμούς, της συχνής ανάμιξης της τελετουργίας, μαγεία αλλά και λογικών πρακτικών της ιατρικής επιστήμης. Η λογική εμπεριείχε τη χρήση φυτικών κυρίων φαρμάκων. Οι ισπανοί κατακτητές έκαναν χρήση αυτών.

Σύμβολο των Maya το οποίο απεικονίζει την Οδοντιατρική σε νεφρίτη και η αναπαράστασή του.http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1870-199X2015000400218&lng=es&nrm=iso&tlng=en

Το ίδιο ίσχυε και για τον κλάδο της στοματολογίας. Ένας από τους χρονογράφους, απόγονος των Ίνκας  Garcilaso De LaVega, συσχετίζει το ουράνιο τόξο με την κινητικότητα των δοντιών και την τερηδόνα και εξαιτίας του σεβασμού που είχαν προς αυτό, όταν το έβλεπαν στον ουρανό έκλειναν τα στόματά τους και τοποθετούσαν τα χέρια τους πάνω από αυτά γιατί έλεγαν πως αν εξέθεταν τα δόντια τους θα τερηδονίζονταν και θα αποκτούσαν κινητικότητα, ένα έθιμο που παρατηρείται ακόμα σήμα στο Περού. Παρόλα αυτά το σκουλήκι του δοντιού δεν αναφέρεται από τους Ίνκας. Οδοντιατρική θεραπεία γινόταν με οδοντογλυφίδες από ειδικό ξύλο καθώς και από κονιοποιημένο φλοιό του δέντρου quina-quina του προμηθευτή του περουβιανού βάλσαμου. Χρησιμοποιούνταν επίσης για να θεραπεύουν ασθένειες των ούλων. Το ρετσίνι του δέντρου guarango (ακακία) είχε παρόμοια επίδραση όπως και άλλα φάρμακα.

Ο Garsilaso αναφέρεται στον καυτηριασμό των φλεγμονωδών ούλων. Μια ρίζα θερμαινόταν και όταν έφτανε κάποια υψηλή θερμοκρασία, την πίεζαν στα δόντια, βάζοντας ένα μέρος στη μια πλευρά των ούλων και το άλλο στην άλλη και το άφηναν εκεί μέχρι να κρυώσει. Στην αρχή τα ούλα ήταν σαν καμένη σάρκα. Ο ασθενής δεν μπορούσε να φάει, αλλά μετά από τρεις με τέσσερεις ημέρες τα ούλα ήταν ροζ και είχαν επουλωθεί. Ο χρονογράφος επιχείρησε αυτή τη μέθοδο στον εαυτό του χωρίς ανάγκη, αλλά όπως αναφέρει, τα παράτησε γιατί δεν μπορούσε να υπομένει το κάψιμο της ζεστής ρίζας. Η θεραπεία του πονόδοντου επιτυγχανόταν με τοποθέτηση φυτικών φαρμάκων τοπικά, καθώς και ουσίες που περιείχαν θείο και αρσενικό. Η πιο αποτελεσματική παυσίπονη ουσία ήταν το φύλο του θάμνου Coca αλλά αυτό θεωρούταν ιερό, το μονοπωλούσαν οι Ίνκας και πρόσβαση σε αυτό είχαν μόνο τα μέλη των ανώτερων κοινωνικών τάξεων.

Ανάμεσα στους Ινδιάνους Chiribichi που είχαν εγκατασταθεί στην βόρια περιοχή των Ίνκας στη θάλασσα της Καραϊβικής, στη σημερινή Βενεζουέλα, ο παπικός προκάτοχος Petrus Martyr Anglerius αναφέρει στην 8η δεκαετία του “Deorbenovo”, που γράφτηκε πριν το 1525 για μια τελετή που χρησιμοποιούσε φυτικές ουσίες για την πρόληψη της τερηδόνας. Αυτό βασιζόταν σε σύγχρονες αναφορές της εποχής. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας, ηλικίες 10 έως 12 ετών, οι νέοι μασούσαν φύλα δέντρου χωρίς να τρώνε ή να πίνουν μέχρι τα δόντια τους να γίνουν μαύρα σαν το κάρβουνο και έτσι διατηρούσαν τα δόντια τους για μια ζωή. Ποτέ δεν προκαλούσαν πόνο ούτε σάπιζαν. Τα φύλα είναι κατά κάτι μεγαλύτερα από αυτά της μυρτιάς και μαλακά σαν αυτά του τερεβίνθου. Επιπλέον ο Δομινικανός de la Casas, στο Ισημερινό ως οδοντίατρος, ήταν της άποψης ότι οι άνθρωποι μασούσαν ένα συγκεκριμένο τύπο βοτάνου καθ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Και παρόλο που τα δόντια τους ήταν παρά πολύ άσπρα επικαλύπτονταν με μια κρούστα που ήταν πιο μαύρη κι από την πίσσα.

Το 1960 ο Dobkowski, που έζησε δέκα χρόνια στον Ισημερινό ως οδοντίατρος, ήταν της άποψης ότι οι Ινδιάνοι του Αμαζονίου ακολουθούσαν συστηματική πρόληψη τερηδόνας χρησιμοποιώντας τα μούρα του θάμνου Nashumbi και φύλα του δέντρου Piyu.

Οι Ινδιάνοι μασούσαν τα φύλα αρκετές φορές νωρίς το πρωί χωρίς να τρώνε και τα έφτυναν. Για ένα μικρό διάστημα απείχαν από ζεστό φαγητό και ποτό. Η οδοντοστοιχία μοιάζει να είναι καλυμμένη με ένα μαύρο πέπλο που είναι πιο σκούρο στο αυχενικό όριο. Η δυσχρωμία διαρκεί τέσσερεις με επτά μήνες κα τότε ξανά εφαρμόζεται. Ο Von Gall παρατήρησε ένα παρόμοιο σκοπό στο χρωματισμό των δοντιών από τους Αζτέκους. Αλλά ποτέ δεν έβαφαν τα δόντια τους μαύρα, μόνο σκούρο βιολετί, όπως αναφέρει ο Sahagun.

Παρόμοια με τον Dobkowski ο βέλγος οδοντίατρος Bruno Roggensack αναφέρει το 1969 για την φυλή Achual από τη άνω περιοχή του Αμαζονίου: Είναι συνήθεια ανάμεσα στους άντρες να βάφουν μαύρα τα δόντια τους με φύλα από τους θάμνους Piu και Nashumbi. Το φύλο διπλώνεται, κρατιέται ανάμεσα στα δάχτυλα, τρίβεται κατά μήκος των δοντιών και μασιέται έντονα. Η μασητική επιφάνεια παραμένει ανοιχτή, η μύλη του δοντιού απόκτα μια μαύρη επικάλυψη. Ο βαθμός στον οποίο αυτό το έθιμο συνέβαλε στην συντήρηση των δοντιών δεν μπορεί να προσδιοριστεί χωρίς ανάλυση. Πιθανότατα ήταν τα ταμπού (ελαχιστοποιούσαν τα γλυκά πριν και κατά την διάρκεια του κυνηγιού) και οι σκληρές τροφές που ήταν υπεύθυνες για την καλή κατάσταση των δοντιών των ανθρώπων.

Συμφώνα με τη Τρίτη σύγχρονη αναφορά από τον Ισημερινό, οι Ινδιάνοι Uitoto από την ανατολική πλευρά της χώρας μαύριζαν τα δόντια τους μασώντας φύλα από το θάμνο yanamuco. Το χρώμα ξεθωριάζει με το χρόνο και μετά από ένα μεγάλο διάστημα κατά το οποίο εμφανίζονται βρώμικα διάστικτα, δείχνουν πιο άσπρα από πριν. Αυτά τα φύλα προφανώς περιέχουν μια ουσία κατά της τερηδόνας των δοντιών. Επιπλέον ανάμεσα σε πολυάριθμες ομάδες Ινδιάνων του ανατολικού Ισημερινού μεταξύ των Rio Napo και Rio Corrientes, το ρετσίνι από ένα δέντρο που αναγνωρίζεται ως συκαμιά (chlorophora tinctoria),χρησιμοποιείται για την χωρίς πόνο εξαγωγή  δοντιού. Εδώ επίσης η ιδέα της κινητικότητας των δοντιών με τη χρήση καυστικών φυτικών υλικών φαίνεται να παίζει ένα σημαντικό ρόλο, όπως έχει περιγράφει στη λογοτεχνία του Μεσαίωνα.

Η εξαγωγή δοντιού αναφέρθηκε από δύο χρονογράφους χωρίς να δίνουν περιγραφή της μεθόδου. Σε αντίθεση ο Moodie επέμενε ότι οι αρχαίοι περουβιανοί δεν είχαν καμία γνώση για την οδοντική χειρουργική. Ακόμα και η πιο απλή θεραπευτική προσπάθεια, αυτή της εξαγωγής φαίνεται να μην έχει περάσει ποτέ από το μυαλό τους. Από αυτή την άποψη είναι δύσκολο να αποφασίσει κανείς. Πιθανώς μια τεχνική που εφαρμόζεται ακόμα στη περιοχή σήμερα χρησιμοποιούταν και τότε. Μετά την προετοιμασία του ασθενή με μάσηση φύλων από Coca, μια ξύλινη σπάτουλα που τοποθετείται στον αυχένα του δοντιού χτυπιέται με δύναμη. Αυτό χαλαρώνει το δόντι αρκετά ώστε να μπορέσει να αφαιρεθεί.

Η υπόθεση του Saville (1913) για την εμφύτευση ενός πλαγίου τομέα στο φατνίο ενός δεξιού κεντρικού τομέα, η οποία είχε μεγεθυνθεί από τον Weinberger (1948) με ακροριζεκτομή στο ίδιο δόντι, απορρίφθηκε από τον Fastlicht. Υπέθεσε σωστά ότι ένα ξένο δόντι διαφορετικού σχήματος εμφυτεύτηκε στη γνάθο.

Οι Ίνκας δεν στόλιζαν τα δόντια τους αλλά στον Ισημερινό ο  Marshall Henry Saville βρήκε στρογγυλά και ορθογώνια ένθετα, τα οποία ήταν αξιοπρόσεκτα. Πιθανότατα ήταν τα πρώτα χρυσά ένθετα, παρόλο που δεν είχαν θεραπευτική χρήση. Η πρώτη αναφορά ήταν από τον Kriegsmann και τον χρονογράφο  Pedro de Cieza de Leon, ο οποίος παρατήρησε μεταξύ το 1540 και το 1550 ότι σε κάποια χωριά του Ισημερινού οι αρχηγοί έβαζαν κομμάτια  χρυσού πάνω στα δόντια τους. Πιθανότατα αυτά αντιστοιχούσαν στα χρυσά σκουλαρίκια μιας προγενέστερης ομάδας Ίνκας. Θα μπορούσε να είναι ένα είδος προνομίου ή διαφοροποίησης. Ο Saville επίσης αναφέρεται σε αυτήν την σχετικά σπάνια διακόσμηση των δοντιών.

Ορθογώνια ένθετα διακοσμούν τις πρόσθιες επιφάνειες προσθίων οδόντων. Μια αύλακα είναι σε εσοχή στην κοπτική ακμή και στο ουλικό όριο. Το επίπεδο του σμάλτου αφαιρείται προσεκτικά. Ένα ένθετο επίσης περικλείει τις πλευρικές επιφάνειες των δοντιών. Αμφισβητούμενα απομεινάρια κονίας βρέθηκαν στις κενές κοιλότητες. Ο διευθυντής του μουσείου των Ινδιάνων της Αμερικής στη Νέα Υόρκη αναφέρει ότι περιείχαν σφυρηλατημένο χρυσό. Η επιφάνεια των ενθέτων είναι γυαλισμένη.

Η αποκοπή και η αλλαγή σχήματος των δοντιών δεν ήταν συνηθισμένη  στην Προκολομβιανή Νότια Αμερική. Ο VonIhering το 1969 πίστευε ότι αυτό το έθιμο ήρθε με τους πρώτους νέγρους σκλάβους από την Αφρική. Όμως το 1969 ο Roggensack παρατήρησε τέτοια περιστατικά μεταξύ ατόμων της φυλής Ticuna σε μια περιοχή του ποταμού Αμαζονίου, όπου ακόμα και σήμερα λιμάρουν  τα δόντια τους. Στον 8ο ή 9ο χρόνο της ζωής αυτή η διαδικασία θεωρούταν τελετουργία. Έσπαζαν χτυπώντας ένα μεγάλο μαχαίρι που τοποθετούνταν  στο δόντι με μια πέτρα, το μεσαίο και όμορο τμήμα της μήλης ενώ οι σπασμένες άκρες  γυαλίζονταν με κομμάτια ξύλου και υγρή άμμο. Αξίζει να επισημάνουμε την ομοιότητα του σχήματος αυτών των δοντιών με τα  δόντια  των φοβερών και αρπακτικών τοπικών ψαριών, των πιράνχας  (piranha).

Η αφαίρεση ενός ολόκληρου δοντιού, που παρατηρείται  στους τους κατοίκους της Παταγονίας, είναι ένα είδος περικοπής δοντιών, σύμφωνα με τον VonIhering. Άλλοι έβλεπαν αυτές τις πρακτικές, οι οποίες παρατηρούνταν σε Αφρική και Αυστραλία, σαν ένα είδος επώδυνης δοκιμασίας θάρρους για τους νέους.

 

Επίλογος:

Εν κατακλείδι, μπορεί να παρατηρηθεί ότι οι Ινδιάνοι κατά την πρώτη χιλιετία μ.Χ ήξεραν πώς να τοποθετούν ένθετα, ότι μπορεί ακόμα και να χρησιμοποίησαν ένα είδος κονίας ή ρητίνης, ότι οι Μάγια κατείχαν ουσίες για το γέμισμα των κοιλοτήτων που άντεξαν για εκατοντάδες χρόνια, όμως αυτές οι γνώσεις ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκαν για θεραπευτικούς σκοπούς. Τα επιτυχημένα θεραπευτικά μέτρα των γιατρών που ασχολούνταν με βότανα αξίζουν αναμφισβήτητα ιδιαίτερη προσοχή. Με εξαίρεση το φύλλο Coca, το οποίο έγινε αποδεκτό από το φαρμακείο της Δύσης, το σύνολο της Προκολομβιανής γνώσης παρέμεινε χωρίς κάποια ιδιαίτερη σημασία με την ανάπτυξη της οδοντιατρικής. Αυτό είναι δυσάρεστο καθώς υπήρχαν διάφορα φυτικά φάρμακα με μεγάλη χρηστικότητα. 

      

Πηγή

 

Κουτρούμπας Δ., Πανεπιστημιακές Παραδόσεις Ακαδημαϊκού έτους 2011-2012.