Χρονολογική εξέλιξη των απόψεων που αφορούν την τερηδόνα των δοντιών. Από τους μύθους στην επιστημονική τεκμηρίωση

 

Από το βιβλίο του Magitot.DEVELOPEMENT OF THE TEETH που εξεδὠθει το 1884.

Η τερηδόνα  των δοντιών είναι μία φλεγμονώδης νόσος, συνήθως μικροβιακής αιτιολογίας, που ως αποτέλεσμα έχει την απασβεστίωση των σκληρών  ιστών του δοντιού και εφόσον δεν αντιμετωπισθεί έγκαιρα θα οδηγήσει στην σταδιακή καταστροφή του  δοντιού και πόνο. Αν και ανέκαθεν αποτελούσε μία από τις πιο διαδεδομένες χρόνιες ασθένειες των ανθρώπων εντούτοις σήμερα είναι γνωστό ὀτι η τερηδόνα προσέβαλε ακόμη και ιχθείς της Παλαιοζωϊκής περιόδου (570-250 εκ.χρόνια πΧ),φυτοφάγους δεινόσαυρους της Μεσοζωϊκής περιόδου (245-65 εκ χρόνια πΧ) και ζώα της Πλειστόκαινης περιόδου (1.6 εκ-10000  χρόνια πΧ),ενώ σήμερα εκτός από τον άνθρωπο προσβάλει  οικόσιτα αλλά ακόμη και άγρια ζώα .  Η τερηδόνα  σχηματίζεται μέσω μιας πολύπλοκης αλληλεπίδρασης μεταξύ των βακτηρίων που παράγουν οξέα, των ζυμώσιμων υδατανθράκων αλλά και πολλών άλλων παραγόντων του ξενιστή όπως τα δόντια και το σάλιο και γενικότερα το στοματικό περιβάλλον.

Αν και από  επιδημιολογικά στοιχεία η τερηδόνα προσέβαλε τον άνθρωπο από αρχαιοτάτων χρόνων σε όλες τις περιοχές του κόσμου,  και τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μείωση του επιπολασμού της λόγω της χρήσης φθοριούχων σκευασμάτων στα πλαίσια της στοματικής  υγιεινής, εντούτοις εξακολουθεί να είναι η πλέον συνηθισμένη πάθηση στις ανθρώπινες κοινωνίες.

Η σε βάθος μελέτη των αντιλήψεων σχετικά με την τερηδόνα, αλλά και η σταδιακή επιστημονική τεκμηρίωση που αφορά την αιτιοπαθογένειαη οποία είναι κυρίως αποτέλεσμα του περασμένου αιώνα, αποτελεί το σπουδαιότερο κεφάλαιο της σύγχρονης Οδοντιατρικής και είναι ο τομέας εκείνος που έβαλε τις βιολογικές βάσεις της Οδοντιατρικής, αλλά ταυτόχρονα κατέστησε την άσκηση της Οδοντιατρικής από απλή εμπορική πράξη σε  αξιόπιστη εφαρμοσμένη επιστήμη να στέκεται ίση προς ίση απέναντι στην Ιατρική.

Για τον λόγω αυτό θεωρήσαμε ότι για τον σύγχρονο οδοντίατρο αλλά και για τον ενδιαφερόμενο και περίεργο κοινό αναγνώστη, αξίζει μια πολύ σύντομη αναδρομή στην ιστορία της τερηδόνας και ποιος ξέρει, ίσως σε κάποιους αποτελέσει πρόκληση για σε βάθος μελέτη.

40.000-25.000 πΧ     Τερηδόνες καθώς και απώλεια φατνιακού οστού έχει παρατηρηθεί σε   κρανία ανθρώπων του Νεάντερταλ της Παλαιολιθικής περιόδου.

22.000 πΧ                  Τερηδόνες και απώλεια φατνιακού οστού που παρατηρήθηκε σε γνάθους κρανίων Cro-Magnon της παλαιολιθικής εποχής  εντοπίζετο κυρίως στην περιοχή της αδαμαντινο-οστεϊνικής ένωσης.  

Άνω γνάθος από κρανίο ανθρώπου της Πλειστόκαινης περιόδου.Έντονες αποτριβές και εκτεταμένες τερηδόνες στις όμορες επιφάνειες.(Earliest evidence for caries......PNAS,v 11,p 954,2014).

2.000 πΧ        Σε πήλινες ταμπλέτες οι οποίες βρέθηκαν στην Ασσυρία αναφέρεται παράκληση στην θεά Ea   όπως τοποθετήσει οδοντικά σκουλήκια μεταξύ των δοντιών   και του οστού των γνάθων ώστε να προκληθεί καταστροφή του αίματος και της αντοχής των δοντιών.

1.500 πΧ      Οστά Μαντείου  της  περιόδου της Δυναστείας   Shang στην Κίνα, είχαν χαρακτήρες οι οποίοι έμοιαζαν με σκουλήκια που εισέρχονται  στο στόμα και στα δόντια. 

460-377 πΧ       Ιπποκράτης.Στην Ιπποκρατική Συλλογή ο πατέρας της Ιατρικής καθιέρωσε την θεωρία ότι οι αρρώστιες  είναι αποτέλεσμα  πάθησης των χυμών του σώματος και κατέρριψε τους μύθους που περιέβαλαν τα αίτια των νοσηρών καταστάσεων. Θεώρησε επίσης ότι κατακράτηση κακών χυμών στα δόντια, προκαλεί οδοντικό πόνο.

384-322 πΧ         Αριστοτέλης.Παρατήρησε ότι γλυκές τροφές όπως τα μαλακά σύκα και οι χουρμάδες δημιουργούν ένα κολλώδες στρώμα στη επιφάνεια των δοντιών το οποίο προκαλεί το σάπισμα και την οδοντική τερηδόνα.

200 πΧ               Agatharchides.Περιέγραψε ότι στην περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας  άνθρωποι υπέφεραν και πέθαιναν από μικρά σκουλἠκια τα οποία κατέτρωγαν πολλούς από τους ιστούς του σώματος.

62 μΧ                 Πλίνιος ο Πρεσβύτερος.Εγραψε ότι ο φίλος του Φερεκύδης από τη Σύρο πέθανε από φρικιά τα οποία έβγαιναν από το σώμα του καθώς επίσης από το στόμα του.

129-200/217        Γαληνός της Περγάμου.Ο φημισμένος Έλληνας γιατρός πίστευε ότι η κακή διατροφή είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία αδύναμων, λεπτών και  εύθρυπτων δοντιών ενώ η συσσώρευση διαβρωτικών εσωτερικών χυμών προκαλούσε την τερηδόνα.

1300-1368           Guy de Chauliac.Πίστευε στην ύπαρξη των σκουληκιών των δοντιών  τα οποία προκαλούσαν την οδοντική τερηδόνα. Συνιστούσε για την ανακούφιση από τον οδοντόπονο την εισπνοή καπνού από πράσο, κρεμμύδι  και υοσκύαμο .

1525          Ambroise Pare.Θεωρούσε ότι υπεύθυνες για την πρόκληση τερηδόνας ήταν   εσωτερικές δυνάμεις του σώματος και του δοντιού και απέρριπτε την θεωρία του οδοντικού σκουληκιού. 

      

1684        Antoine van Leeuwenhoek.Παρaτήρησε στο μικροσκόπιο στο σάλιο πολλά κινούμενα μικρόβια τα οποία ονόμασε animalcules.

Αναπαράσταση των animalcules από τον A.Leeuwenhoek.

1700.      Bondette και  Jourdain. Ονόμασαν τερηδόνα την γάγγραινα του δοντιού η οποία προκαλείτο από φλεγμονή  του ιστού και νέκρωση του οστού  που περιέβαλε τον αυχένα του δοντιού.

1700             Antoine van Leeuwenhoek.Σε επιστολή του προς την Royal London Society,περιέγραψε πως σε χαλασμένα δόντια της  συζύγου του, διαπίστωσε ότι υπάρχουν τα ίδια ζωντανά σκουλήκια τα οποία παρατηρούνται και στο τυρί.

Αναπαράσταση του μικροσκοπίου και των μικροβίων του στόματος που ανακάλυψε ο A.Leeuwenhoek

1728              Pierre Fauchard. Απέρριψε την θεωρία του οδοντικού σκουληκιού και πίστευε ότι η οδοντική τερηδόνα προκαλείται  από έναν όγκο οστικών ινών.

1780               John Hunter.Αντί τον όρο τερηδόνα πρότεινε τον όρο νέκρωση (mortification) και την απέδιδε σε ανισορροπία εσωτερικών δυνάμεων η οποία προκαλεί φλεγμονή  του πολφού.

1798                Thomas Charles Hope.Πίστευε ότι η τερηδόνα ήταν αποτέλεσμα εξωτερικών παραγόντων  και απέρριψε την  θεωρία της εσωτερικής φλεγμονής.

1806                 Joseph Fox.Προτιμούσε τη χρήση του όρου τερηδόνα την οποία απέδιδε σε φλεγμονή που προκαλείτο από τραυματισμό της μεμβράνης μεταξύ οδοντίνης και πολφού.

1831                 Thomas Bell.Θεωρούσε ότι στην πρόκληση της  τερηδόνας συμμετείχε σε κάποιο βαθμό και κάποιος κληρονομικός παράγοντας.

1835                 William Robertson.Απέδωσε την τερηδόνα σε χημική αποδόμηση  της εξωτερικής επιφάνειας του δοντιού και απέκλεισε τελείως τον ενδογενή παράγοντα.

1838                  M.Rognard.Πίστευε ότι η τερηδόνα ξεκινάει από τις οπές και σχισμές των δοντιών.

1841                  Malagou Antoin Desirabode.Περιέγραψε την εξέλιξη της τερηδόνας σε επτά στάδια.

1841                   Levi Spear Parmly.Είναι ο πρώτος που επεσήμανε την σημασία της στοματικής υγιείνής.

1842                    Leonard Koecker.Πίστευε ότι η τερηδόνα ήταν αποτέλεσμα εσωτερικής φλεγμονής η οποία προκαλείτο από απότομες αλλαγές της θερμοκρασίας.

1843                    A.Wescott  και J.W.Dalyrymple.Βρετανοί οδοντίατροι οι οποίοι  απέδιδαν την πρόκληση τερηδόνας σε εξωγενείς παράγοντες της κοιλότητας του στόματος.

1847                    Justis von Liebig.Γερμανός χημικός ο οποίος θεωρείται από τους πρωτοπόρους της Οργανικής Χημείαςκαι Βιοχημείας  και περιέγραψε την ζύμωση ως μία χημική διεργασία.

1848                    John Tomes.Πίστευε ότι οι αρχόμενες τερηδόνες προκαλούν αποδόμηση των αλάτων με αποτέλεσμα την υπερευαισθησία των δοντιών.

1855                    Chapin A.Harris. Συνιδρυτής με τον Horace Hayden του πρώτου Κολλεγίου Οδοντιατρικής στην Βαλτιμόρη των Η.Π.Α. θεωρούσε ότι η τερηδόνα ήταν αποτέλεσμα δράσης  εξωγενών παραγόντων του στοματικού περιβάλλοντος.

1861                     Louis Pasteur.Απέδειξε ότι η ζύμωση  είναι  μία διαδικασία που απαιτείται η  παρουσία μικροβίων.

1878                    Theodore Leber και J.W.Rottenstein.Απέδωσαν την δημιουργία τερηδόνας στην ζύμωση των υπολειμμάτων τροφής από τα μικρόβια τα οποία υπάρχουν  λόγω των στοματικών υγρών εντός των οδοντινοσωληναρίων.

1879                    Frank Abbot.Πίστευε ότι η τερηδόνα ήταν το αποτέλεσμα της χημικής διάλυσης των αλάτων του δοντιού η οποία οδηγούσε στην δημιουργία μιας πρωτοπλασμτικής  ζελατινώδους μάζας.

Άρθρο του Abbott στο περιοδικό Dental Cosmos το 1885,σχετικά με την παθογένεια της  τερηδόνα. 

1881                    G.A.Milles  και A.S.Underwood.Θεωρούσαν ότι η τερηδόνα ήταν  αποτέλεσμα απασβεστίωσης από την δράση οργανικών οξέων τα οποία παράγονται από μικρόβια.

1884                     Green Vardiman Black.Είναι ο πρώτος ο οποίος συνένωσε τα κομμάτια του σταυρόλεξου του μηχανισμού δημιουργίας  τερηδόνας συσχετίζοντας τα υπολείμματα των τροφών, την ζελατινώδη μάζα που προσκολλάται στα δόντια και τα οξέα τα οποία προκαλούν την αρχική απασβεστίωση της  επιφάνειας των δοντιών.

Το πρώτο βιβλίο που εξάδωσε ο Black το 1884 και αφορά γενικά την Μικροβιολογία και περιέχει και ιδιαίτερο κεφάλαιο με αναφορά στην αιτιοπαθογένεια της τερηδόνας.  και τον ρόλο των μικροβίων.

1890                     Willoughby D.Miller.Η τερηδόνα είναι αποτέλεσμα της διαβρωτικής δράσης του λακτικού οξέως το οποίο παράγεται από τα μικρόβια.

Η Γερμανική έκδοση του βιβλίου του Miller.

Φωτογραφίες από την έκδοση στην Αγγλική γλώσσα.

1897                      John Leon Williams.Στα τερηδονισμένα δόντια παρατηρείται η ύπαρξη μιας πυκνής μάζας οξεογενών μικροβίων-οδοντική πλάκα-η οποία επιδρά χημικά τους ενασβεστιωμένους ιστούς.

1923                     Wallace Clyde Davis.Διαπίστωσε την ύπαρξη στην οδοντίνη μιας επιφανειακής μαλακής  ζώνης με πολλά μικρόβια, ενώ σε βαθύτερα στρώματα υπήρχε μια ζώνη με λιγότερα μικρόβια και μικρή απασβεστίωση.

1940                      R.M.Stephan.Διαπίστωσε  σε μελέτες  In situ την μείωση του pH της οδοντικής πλάκας παρουσία ζάχαρης.

1954                      Bengt E.Gustafsson.Η συχνότητα λήψης ζάχαρης σε ιδρυματιζόμενα παιδιά επηρεάζει τον  βαθμό προσβολής από  τερηδόνα. (Μελέτη Vipeholm)

1955                      Frank J.Orland.Απέδειξε ότι σε πειραματόζωα στείρα μικροβίων δεν δημιουργείται τερηδόνα.

1960                 Ron Fitzgerald και  Paul Keys.Ανακάλυψαν  την παθογενετική δράση ορισμένων στρεπτοκόκκων στην δημιουργία τερηδόνας και χαρακτήρισαν την τερηδόνα ως μεταδιδόμενη φλεγμονώδη νόσο.

1965                 Sam Kakehashi.Απέδειξαν πειραματικά  με την χρήση στείρων μικροβίων πειραματοζώων ότι είναι απαραίτητη η ύπαρξη μικροβίων προκειμένου να δημιουργηθεί φλεγμονή και νέκρωση του πολφού.

1972                 Takao Fusayama  και  S.Terachima. Με την χρήση βιολογικής  χρωστικής  μπόρεσαν να διακρίνουν δύο διαφορετικές ζώνες τερηδονισμένης οδοντίνης η μία με μικρόβια και η δεύτερη στείρα μικροβίων.

1975                A.Scheinin  και K.K.Makinen.Μελέτη στο Turku της Φιλανδίας απέδειξε ότι η αντικατάσταση της ζάχαρης από ξυλιτόλη μειώνει τον βαθμό δημιουργίας τερηδόνας.

1978                Maury Massler.Απέδειξαν την μεγάλη σημασία που έχει στην καθημερινή κλινική πρακτική να μπορεί ο οδοντίατρος να διακρίνει την εξωτερική ζώνη μολυσμένης και ενεργής τερηδόνας από την εσωτερική ζώνη στάσιμης τερηδόνας.

1980                Theodore Koulourides.Η χρήση ενασβεστιωτικὠν διαλυμάτων  τα οποία περιέχουν φθόριο έχουν τη δυνατότητα επανασβεστίωσης και επανασκλήρυνσης της τερηδονισμένης  αδαμαντίνης.

1981                Martin Brannstrom.Η οριακή μικροδιείσδυση γύρο από τις εμφράξεις, έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία δευτερογενούς τερηδόνας και φλεγμονής ή και νέκρωσης του πολφού.

1986                Walter J.Loesche.Διατύπωσε την θεωρία της ειδικής μικροβιακής πλάκας ( specific plaque hypothesis) και ότι η τερηδόνα είναι μία φλεγμονώδης νόσος με υπεύθυνα τα  μικρόβια τα οποία παράγουν οξέα, όπως  είναι ο στρεπτόκοκκος και  διάφορα στελέχη  γαλακτοβάκιλλων.

1994           Philip D.Marsh.Διατύπωσε την οικολογική θεωρία   (ecologic theory ), προκειμένου να περιγράψει την δυναμική ισορροπία  των μικροβίων της ΟΠ-Βιοϋμενίου  και ότι σε περιβάλλον χαμηλού pH,επικρατούν περισσότερο τα τερηδονογόνα μικρόβια.

1998             Eva.J.Mertz-Fairhurst και συν.Σε κλινική μελέτη διάρκειας 10 ετών, απέδειξαν ότι η παραμονή τερηδόνας  σε κοιλότητες  που έγινε ερμητική  έμφραξη, είχε ως αποτέλεσμα οι τερηδόνες να παραμείνουν  στἀσιμες  χωρίς παθολογικά στοιχεία από τον πολφό και δεν υπήρξε διαφορά από τις εμφράξεις στις οποίες έγινε πλήρης αφαίρεση της τερηδόνας.

2004           Edwina A.M.Kidd.Η μεταβολική δράση του συμπλέγματος ΟΠ-Βιοϋμενίου είναι ο καθοριστικός παράγοντας ο οποίος είναι υπαίτιος για την απώλεια αλάτων από την επιφάνεια του δοντιού ή από τα τοιχώματα της κοιλότητας, όπως επίσης  και για την πρόκληση βλάβης στον πολφό.

2009         Eric C.Reynolds.Ανακάλυψε ότι επανασβεστιωτικοί  παράγοντες οι οποίοι περιέχουν φωσφορικό ασβέστιο είναι το ίδιο αποτελεσματικοί με αντίστοιχους φθοριούχους παράγοντες στην θεραπεία των αρχόμενων τερηδονικών βλαβών.    

       Ως κύρια βιβλιογραφική χρησιμοποιήσαμε το άρθρο The Caries Phenomenon:A Timeline fromWitchcraft and Superstition to Opinions of the 1500s to Today’s Science.John D.Ruby,Charles F.Cox,Naotake Akimoto,Nobuko Meada καιYasuko Momoi..Int J Dent2010:432767

Υλικό από το Μουσείο του Οδοντιατρικού Τμήματος.

Τα εξώφυλλα ορισμένων  βιβλίων τα παρουσιάζουμε στην ιστοσελίδα επειδή είναι ελεύθερα συγγραφικών δικαιωμάτων στο διαδύκτιο ή στον ιστότοπο του Μουσείου Οδοντιατρικού Τμήματος και μπορεί κάποιος εύκολα να ανατρέξει για περισσότερες πληροφορίες. 

                                                                                                                                                      

 ΓΒ