Η Οδοντιατρική στην Αρχαία Αίγυπτο

 

 

Του Δημ. Κουτρούμπα από τις Πανεπιστημιακές Παραδόσεις Ακαδημαϊκού Έτους 2011 -2012

«Δώρον του Νείλου» ονόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες την Αίγυπτο και είχαν απόλυτο δίκιο. Ο Νείλος, που πηγάζει σχεδόν από τον Ισημερινό, διασχίζει την Αίγυπτο σε μια απόσταση 1.000 χιλιομέτρων και την μεταβάλλει σε αληθινό σιτοβολώνα. Η στάθμη του ποταμού ανέβαινε κάθε χρόνο, μια προκαθορισμένη περίοδο στα μέσα του καλοκαιριού και ωφελούσε τις καλλιέργειες εναποθέτοντας νέες ποσότητες χώματος. Η οικονομία τα αρχαία χρόνια χωρίζονταν κατά κανόνα σε δυο περιόδους, αυτήν της σποράς και αυτήν του θερισμού. Η Αίγυπτος διέθετε και μια τρίτη περίοδο πλημύρας από τον Αύγουστο μέχρι το Νοέμβριο. Η στάθμη  του νερού και η χρονική διάρκεια της επηρέαζε τη ζωή όλων των κατοίκων και τα έσοδα της κυβέρνησης.

Η Αίγυπτος από τις αρχές της εποχής του Χαλκού αποτελεί ένα ισχυρό ενιαίο κράτος και οι ηγεμόνες φέρουν τον τίτλο Φαραώ. Η χώρα διαδοχικά, γνωρίζει τρεις περιόδους ακμής: α) Αρχαίο Βασιλείο (3000 – 2200 π.Χ.), β) ΜέσοΒασιλείο (2050 – 1800 π.Χ.) και γ) Νέο Βασίλειο (1600 – 1100 π.Χ.).

Σε ό,τι αφορά την Αιγυπτιακή Ιατρική στην αρχή υπήρξε εμπειρική και στη συνέχεια ιερατική, όπως και στους άλλους πρωτόγονους και αρχαίους λαούς. Έτσι το υπερφυσικό στοιχείο παρέμενε κυρίαρχο στο χώρο της αρρώστιας και της θεραπείας. Ως γεγονός δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη εάν σκεφτούμε ότι αναφερόμαστε σε έναν πολιτισμό όπου ο βασιλιάς ήταν θεός και οι ιερείς διαδραμάτιζαν σημαντικό πολιτικό ρόλο. Αρχικά, πνεύματα και δαίμονες προκαλούσαν ασθένειες και ξόρκια χρησιμοποιούνταν εναντίον τους. Όμως, σταδιακά, τα ξόρκια άρχισαν να δίνουν τη θέση τους σε προσευχές και οι δαίμονες να επισκιάζονται από τους θεούς.

Ανάμεσά τους, τη σπουδαιότερη θέση κατείχε ο Θώθ, ως ο θεός της ιατρικής και της μαγείας. Σύμφωνα με την αρχαιότερη μυθολογική παράδοση ο Θώθ θεράπευσε τον Ώρο από τσίμπημα σκορπιού και στον αγώνα του με τον Σήθ περιποιήθηκε τα τραύματα και των δύο. 

Θωθ, ο θεός της ιατρικής και της μαγείας

Αργότερα, στα χρόνια της Αλεξανδρινής ιατρικής, ο Θώθ ταυτίστηκε με τον Ερμή τον Τρισμέγιστο. Ο θεός του ήλιου Ώρος λατρεύονταν στην Αίγυπτο, όπως ο Απόλλωνας στην Ελλάδα. Στον αντίποδα, ο θεός Σήθ ήταν η ενσάρκωση του κακού και σε αυτόν οφείλονταν τόσο η διάδοση όσο και η θεραπεία των επιδημικών νόσων. Σημαντική ιατρική θεότητα ήταν και η Ίσιδα η οποία θεράπευε τον Ρα, καθώς ο λόγος της «επαναφέρει στη ζωή εκείνον που έπαυσε να ζει». Η θεά Σαχμίς ή Σεχμέτ έχει ειδική δύναμη στη θεραπεία γυναικείων παθήσεων.

Σήθ, θεός υπεύθυνος για τη διάδοση αλλά και τη θεραπεία των επιδημικών νόσων.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων αιώνων του αιγυπτιακού πολιτισμού όλοι οι θεοί επισκιάσθηκαν από ένα νέο θεραπευτή θεό, τον Ιμχοτέπ. Πρόκειται για ιστορικό πρόσωπο το οποίο έζησε στα χρόνια του Φαραώ Ζόσερ. Περίπου το 2600 π.Χ.oΖόσερ διέταξε να χτιστεί στη Σαχάρα η Μεγάλη Βαθμιδωτή Πυραμίδα. Όρισε σαν αρχιτέκτονα ένα ιδιαίτερα μορφωμένο άνθρωπο, φημισμένο για τις γνώσεις του στην αστρονομία, τη λογοτεχνία, την τέχνη και την ιατρική. Το πρόσωπο αυτό ήταν ο Ιμχοτέπ, ο οποίος με το χρόνο έγινε κάτι σαν θεός της ίασης και τον οποίο οι έλληνες αργότερα εξίσωσαν με τον θεό Ασκληπιό. Στον Ιμχοτέπ απευθύνονταν όλοι οι αιγύπτιοι ανεξάρτητα από την κοινωνική τους τάξη για την αποκατάσταση της υγείας τους. Ο Φαραώ Ζόσερ εκτιμούσε τις ικανότητες του Ιμχοτέπ σε τέτοιο βαθμό, ώστε τον τοποθέτησε σε τόσο υψηλή θέση ώστε και διέταξε να ταφεί κοντά στο δικό του τάφο στην νεκρόπολη της Μέμφιδας. Το όνομα του Ιμχοτέπ σημαίνει «αυτός που περπάτησε εν ειρήνη» και ήταν αναμφίβολα ένας από τους πρώτους μάγους θεραπευτές που έχει καταγραφεί το όνομά του και όπως αργότερα ο Ασκληπιός, ανυψώθηκε από το ρόλο του ήρωα της ιατρικής στο επίπεδο του θεού αυτής της τέχνης. Όπως ο Ασκληπιός, ο Ιμχοτέπ θεράπευε με την εγκοίμηση, δηλαδή κατά τη διάρκεια του ύπνου του αρρώστου στο ναό.

Ιμχοτέπ.

Η γνώση μας για την αιγυπτιακή ιατρική βασίζεται σε ένα περιορισμένο αριθμό παπυρικών κειμένων, δηλαδή βιβλίων γραμμένων σε υλικό από μίσχους του φυτού πάπυρος. Επειδή ο πάπυρος αλλοιώνεται εύκολα, δεν έχουν διασωθεί παρά ελάχιστα έργα τα οποία να αφορούν την πρακτική ιατρική.

Από τη μελέτη και ανάλυση αυτών των ιατρικών κειμένων προκύπτει ότι η παθολογία των Αιγυπτίων ήταν σε πρωτόγονη κατάσταση. Από την παράθεση διαφόρων συμπτωμάτων υποψιαζόμαστε ότι γνώριζαν παθήσεις των πνευμόνων, του δέρματος, της κοιλιάς (ασκίτη, δυσεντερία), την κυνάγχη κ.α. Τους αρρώστους τους εξέταζαν με ιδιαίτερη επιμέλεια χρησιμοποιώντας μεθόδους όπως ψηλάφηση, επισκόπηση, ακρόαση κ.α.

Η φαρμακολογία και η θεραπευτική φαίνονται σχετικά προηγμένες. Ο Όμηρος αναφέρει την Αιγύπτια Πολυδάμνα και τα έσθλα (ωφέλιμα ή λυγρά - βλαβερά) φάρμακα που χρησιμοποιούσε. Αναφέρει επίσης το φάρμακο νηπενθές, που μερικοί το ταυτίζουν με τον μανδραγόρα ή το όπιο.

Η χειρουργική ήταν περισσότερο προηγμένη, ιδίως η τραυματολογία και η επιδεσμολογία. Βρέθηκαν διάφορα χειρουργικά εργαλεία από τα οποία πρώτο από όλα εντοπίζεται το νυστέρι. Σαν κύριες επεμβάσεις αναφέρονται ο ευνουχισμός και η περιτομή.

Η μαιευτική ασκείται από γυναίκες. Ιδιαίτερες φροντίδες παρέχονται στη λεχώνα και το νεογνό. Μνημονεύονται και ορισμένες γυναικολογικές παθήσεις, όπως δυσμηνόρροια, πρόπτωση της μήτρας κ.α.

Ιδιαίτερα ανεπτυγμένη εμφανίζεται και η οφθαλμολογία. Το τράχωμα ενδημεί στην Αίγυπτο. Καταγράφονται, επίσης, περιπτώσεις επιπεφυκίτιδας, θόλωση του κερατοειδούς, πτώση βλεφάρου κ.τ.λ.. Χρησιμοποιούνταν διάφορα κολλύρια, όπως και σήμερα. Περιγράφονται διαλύματα ενώσεων χαλκού, μολύβδου, αλοιφές κ.α.

Η ιατρική ως επί το πλείστον ήταν στα χέρια των ιερέων, που αποτελούσαν ιδιαίτερη σέκτα. Εκτός από αυτούς υπήρχαν εξορκιστές και «ιερείς της Σεχμέτ», οι οποίοι πιστεύεται ότι ήταν χειρουργοί ή ειδικοί στην ψηλάφηση του σφυγμού και στην αντιμετώπιση των παθήσεων των αρτηριών.

Δεδομένου ότι η Αιγυπτιακή ιατρική απολάμβανε μεγάλης φήμης στην αρχαιότητα υπάρχει πληθώρα αναφορών γι' αυτήν και στην αρχαία ελληνική γραμματεία. Έτσι, ο Όμηρος εκθειάζει στην Οδύσσεια (IV, 231) την αιγυπτιακή ιατρική σαν την καλύτερη από όλες. Ἰατρὸς δὲ ἕκαστος ἐπιστάμενος περὶπάντων ἀνθρώπων. Καθένας τους είναι ιατρός με γνώσεις πέρα από απ’ όλους τους ανθρώπους.

Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης δηλώνει ότι «στις εξερευνήσεις και τα ταξίδια στη χώρα αυτή,όλοι (οι άρρωστοι) παρακολουθούνται από ιατρούς χωρίς πληρωμή,γιατί οι γιατροί πληρώνονται από την κοινότητα και παρέχουν τις υπηρεσίες τους σύμφωνα μ’ ένα γραπτό νόμο, που έχει θεσπισθεί από πολλούς ιατρούς των αρχαίων χρόνων. Κι αν ακολουθώντας τους κανόνες που διαβάζουν στα ιερά βιβλία, δεν μπορούν να σώσουν τον άρρωστο, είναι απαλλαγμένοι από κάθε κατηγορία, αλλά αν κάνουν κάτι αντίθετο μ’ όσα είναι γραμμένα, τους περιμένει καταδίκη σε θάνατο, γιατί ο νομοθέτης πιστεύει ότι λίγοι άνθρωποι ξέρουν περισσότερα από τη μέθοδο θεραπείας που εφαρμόζεται από πολλά χρόνια και που τη συνιστούν οι καλύτεροι ειδικοί»

Υπήρχαν ιατρικές σχολές για την εκπαίδευση των υποψηφίων γιατρών και μάλιστα οι ιατρικές σχολές της Σαΐδος και της Ηλιουπόλεως διοικούνταν ανεξάρτητα από τους μεγάλους ναούς. Ο διευθυντής της Σχολής της Σαΐδος, ίχνη της οποίας βρίσκονται ήδη από την τρίτη δυναστεία (γύρω στο 4000 π.Χ.), έφερε τον τίτλο «Ο μεγαλύτερος των ιατρών» και ήταν ταυτόχρονα ο πρωθιερέας της θεάς Νηίτ, της προστάτιδος της Σαίδος. Η Σχολή του Οσίριδος, στην Ηλιούπολη είχε προσαρτημένο και ένα σανατόριο, ενώ τη διοίκησή της ασκούσε ιατρός κι όχι μέλος του ιερατείου φέροντας τον τίτλο «ο Μεγάλος Σήρ».

Επιγραφές που χρονολογούνται ήδη από την Πέμπτη Δυναστεία (2700 π.Χ.) αποδεικνύουν την ύπαρξη γιατρών και οδοντιάτρων στην Αίγυπτο και ιδίως στην βασιλική αυλή. Οι Αιγύπτιοι ιατροί ήταν περιζήτητοι σε όλες τις βασιλικές αυλές της Εγγύς Ανατολής πριν την έλευση των Ελλήνων γιατρών. Ο δε Ηρόδοτος (5^οςπ.Χ. αιώνας) είναι περισσότερο αποκαλυπτικός καθώς μας παρέχει τις πρώτες πληροφορίες για την άσκηση της οδοντιατρικής ως ξεχωριστής ειδικότητας. Σύμφωνα με τη διήγησή του, στην Αίγυπτο υπήρχε μεγάλο πλήθος ιατρών, οι περισσότεροι από τους οποίους ειδικεύονταν στη θεραπεία συγκεκριμένων νόσων. Εκτός των άλλων υπήρχαν και ιατροί των δοντιών, οι οποίοι προφανέστατα καλούνταν να αντιμετωπίσουν τα οδοντικά και λοιπά στοματολογικά νοσήματα.

Το δόντι στα Αιγυπτιακά Ιερογλυφικά.

Πολύ αργότερα, την εποχή των Αντωνίνων, ο Γαληνός αναφέρει επανειλημμένα ότι στην Αλεξάνδρεια υπήρχαν ειδικοί για τα δόντια (ὀδοντικούς ἰατροὺς), οι οποίοι μαζί με τους ὀφθαλμικούς ἰατροὺς και τους ὠτικοὺς ἰατροὺς (ιατροί των αυτιών) ενδεχομένως και να αποτελούσαν τις συχνότερες ειδικότητες.

Φαίνεται, λοιπόν, ότι στην αρχαία Αίγυπτο εμφανίζονται οι πρώτοι οδοντίατροι. Παράλληλα ο τίτλος του οδοντιάτρου απαντάται από την εποχή του Παλαιού Βασιλείου. Αν και ο αιγυπτιακός όρος για τον ιατρό ήταν ο sinu οι οδοντίατροι χαρακτηρίζονταν από ένα μάτι και έναν οριζόντιο χαβλιόδοντα ελέφαντα συνοδευόμενο πάντα από το αντίστοιχο σύμβολο της ιεραρχίας. 

ỉrwỉbḥ (αυτός που ασχολείται με τα δόντια).

Ο πρώτος που φέρει τον τίτλο του οδοντίατρου, αλλά και του ιατρού είναι ο Εζύ-Ρα(HesiRe )ο οποίος έζησε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ζόσερ,  2600 π.Χ.. Είχε τον τίτλο «Αρχηγός των Οδοντιάτρων και Ιατρών». Αν και δεν υπάρχουν αναφορές για την οδοντιατρική πριν από την εποχή του, το γεγονός ότι αναφέρεται σαν αρχηγός των οδοντιάτρων πιθανολογεί την ύπαρξης ενός ήδη θεμελιωμένου επαγγέλματος.

Ο επικεφαλής των οδοντιάτρων.

 Ο Εζύ-Ρα ήταν όχι μόνο οδοντίατρος, αλλά και μέλος του στενότερου κύκλου του Φαραώ έχοντας τον τίτλο της ανώτερης αυτοκρατορικής ιεραρχίας: του επιβλέποντα των βασιλικών γραφέων. Ένα τίτλο ο οποίος συνδέεται με τον επικεφαλής των κοινωνικών υπηρεσιών. Επιπρόσθετα κατείχε περισσότερους από 12 τίτλους οι οποίοι ήταν συνδυασμός θρησκευτικών και κοινωνικών προνομίων και όλοι φανερώνουν την υψηλή του θέση στο παλάτι. Είναι δύσκολο να αντιληφθούμε πώς ο Εζύ-Ρα μπορούσε να είχε συνδυάσει τις διαφορετικές θρησκευτικές και διοικητικές θέσεις με την εξάσκηση της ιατρικής και της οδοντιατρικής.

Ξυλοτυπίες που αναπαριστούν τον Εζύ-Ρα (Τάφος Hesy-Ra, mastaba S-2405, Σαχάρα, Αίγυπτος)

 Όμως είναι ενδιαφέρον ότι οι ιατρικοί και οδοντιατρικοί του τίτλοι, εμφανίζονται στην κορυφή της λίστας όλων των τίτλων. Και είναι αποδεκτό ότι στην αρχαία Αίγυπτο, όσο ψηλότερα κατατάσσεται ο τίτλος στη σειρά της ιεράρχησης τόσο πιο σημαντικός ήταν ο συγκεκριμένος τίτλος και η εν λόγω απασχόληση. Ίσως θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ο Εζύ-Ρα ήταν ιατρός και οδοντίατρος πρώτα και αργότερα κατέλαβε σημαντικές θέσεις στην αυλή. Ωστόσο, παρέμεινε αρκετά περήφανος για τις αρχικές του ιατρικές  πιστοποιήσεις τις οποίες τοποθέτησαν πρώτες από όλες τις υπόλοιπες.

Έχουν βρεθεί και καταγραφεί και άλλοι οδοντίατροι εκτός του Εζύ-Ρα:

1)Ni ΑnkhSekhmet, Αρχηγός των ιατρών, Επικεφαλής των ιατρών των βασιλικών ανακτόρων, και Αρχηγός των Οδοντιάτρων του παλατιού.

2) Khouy, Ιατρός του ανακτόρων, Πρεσβύτερος των ιατρών των ανακτόρων, Αρχηγός των ιατρών της Άνω και Κάτω Αιγύπτου και Αρχηγός των Οδοντιάτρων.

3) Psametikseneb, Αρχηγός των ιατρών, Αρχηγός των Οδοντιάτρων του Παλατιού, και Πρεσβύτερος των ιατρών.

Υπάρχουν και άλλοι οι οποίοι αν και ασχολούνταν με τα δόντια δεν μπορούν να θεωρηθούν ως ιατροί των δοντιών, αλλά ήταν μάλλον μη ιατρικό προσωπικό. Δύο από αυτούς ανήκουν σε κατώτερη βαθμίδα και έχει προταθεί ότι πρόκειται για οδοντοτεχνίτες:

4)Menkaoureankh

5) Neferiretes

6) IyMry

7) KemMsw

8) SekhemKa

To 2006 έγινε μια ακόμα πιο σημαντική ανακάλυψη, αφού ήρθαν στο φως τρεις τάφοι χρονολογούμενοι στην 5^ηΔυναστεία, δηλαδή πριν από 4.000 χρόνια. Πρόκειται για τις τελευταίες κατοικίες ενός αρχι-οδοντίατρου και δύο συναδέλφων του που φρόντιζαν τις οδοντοστοιχίες των φαραώ.

Σε έναν από τους τάφους, μια επιγραφή προειδοποιεί ότι οποιοσδήποτε παραβιάσει το χώρο θα τον κατασπαράξει ένας κροκόδειλος και ένα φίδι. Στον τοίχο απέναντι από αυτή την επιγραφή είναι ζωγραφισμένο το πορτραίτο του αρχι-οδοντίατρου να κοιτά τους διερχόμενους. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι επρόκειτο για σημαντικό οδοντίατρο επειδή οι τάφοι βρίσκονται πολύ κοντά στην βαθμιδωτή πυραμίδα του Ζοσέρ.

Οι τάφοι δεν περιείχαν μούμιες και ήταν κατασκευασμένοι από πλίνθους και ασβεστόλιθο, αντί από ανθεκτικές ασβεστολιθικές πλάκες όπως οι βασιλικοί τάφοι.

Είσοδος τάφου (mastaba) οδοντιάτρου, 5η Δυναστεία.

Τα ιερογλυφικά στους τοίχους αναφέρουν το επάγγελμα των νεκρών και τα ονόματά τους Ιι Μρι (Iy Mry), Κεμ Μσο (Kem Msw) και Σεκέμ Κα (Sekhem Ka). Οι τοιχογραφίες στον τάφο του αρχι-οδοντίατρου απεικονίζουν τον ίδιο και την οικογένειά του σε καθημερινές εργασίες και τελετουργίες: να παίζουν παιχνίδια, να θυσιάζουν ζώα και να προσφέρουν δώρα στους νεκρούς, όπως τα καθιερωμένα 1.000 καρβέλια ψωμί και τα 1.000 βάζα με μπύρα.

Ωστόσο, παρά την ύπαρξη τίτλων που να αναφέρονται ή να σχετίζονται σε οδοντιάτρους στην αρχαία Αίγυπτο εμφανίζεται το παράδοξο ότι οι κάτοικοι της υπέφεραν από πόνους και μολύνσεις, αλλά δεν θεράπευαν τα δόντια τους. Μάλιστα λόγω διατροφικών συνηθειών οι αρχαίοι Αιγύπτιοι φαίνεται ότι άποψη στοματικής υγιεινής διέθεταν τα χειρότερα δόντια στην Ιστορία της Ανθρωπότητας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του Φαραώ Αμενχοτέπ Γ΄, ο οποίος λογικά ως ανώτατος άρχοντας απολάμβανε τη μέγιστη δυνατή οδοντιατρική φροντίδα. Ωστόσο, το αγέλαστο άγαλμα του Αμενχοτέπ Γ΄ και απεικονίζει έναν σπουδαίο Φαραώ στην ακμή της κυριαρχίας του δεν μπορεί να δείξει τα σοβαρά οδοντικά προβλήματα που αντιμετώπιζε: δόντια με εκτεταμένη τερηδόνα, αποστήματα και σοβαρότατα περιοδοντικά προβλήματα, όπως και των περισσότεροι Αιγύπτιοι της εποχής του. Ακτινογραφίες της μούμιας τού φαραώ αποκαλύπτουν μια άκρως ανατριχιαστική οδοντοστοιχία. Ο Αμενχοτέπ πρέπει να υπέφερε από έντονους οδοντικούς πόνους.

Έρευνες σε μούμιες έχουν τεκμηριώσει πως δεν υπάρχει κανένα ίχνος επέμβασης οδοντιάτρου και ότι τα πιο σοβαρά οδοντιατρικά προβλήματα ήταν αποτριβή, τερηδόνα, υποπλασία, περιοδοντικοί νόσοι, περιακροριζικές αλλοιώσεις, οστεομυελίτιδα καθώς και οστεοαρθρίτιδα της κροταφογναθικής διάρθρωσης. 

Ωστόσο, το πλέον σοβαρό οδοντιατρικό πρόβλημα ήταν οι εκτεταμένες αποτριβές των δοντιών, και μάλιστα περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο λαό στην ιστορία της ανθρωπότητας. Τα δόντια των αιγυπτίων αποτρίβονταν πάρα πολύ γρήγορα κατά τη διάρκεια της ζωής τους εξαιτίας της μάσησης σκληρών τροφών πλούσιων σε ίνες. Η αποτριβή γινόταν ακόμη πιο έντονη από την παρουσία ανόργανων σωματιδίων, κυρίως κόκκων άμμου, τα οποία βρίσκονταν ιδιαίτερα στο ψωμί ,το βασικό τρόφιμο στο αιγυπτιακό διαιτολόγιο.

Αποτριβή στα δόντια της άνω γνάθου. Κρανίο MH 3905 – (Φωτο, Thibault Monier).

Οι κόκκοι άμμου καθώς δεν αφαιρούνταν κατά την παρασκευή ψωμιού, κατέληγαν στα δόντια των Αιγυπτίων, προκαλώντας μεγάλη φθορά. Η κατάσταση βελτιώθηκε όταν ήρθαν οι Έλληνες, τον 4^οαι.π.X., καθώς άρχισαν να χρησιμοποιούν αλεύρι καλύτερης ποιότητας, οι απαιτήσεις των καταναλωτών αυξήθηκαν και οι αρτοποιοί αναγκάζονταν να απομακρύνουν τους κόκκους άμμου με μεγαλύτερη επιμέλεια.

Αιγυπτιακό ψωμί που περιέχει κόκκους άμμου (εύρημα σε τάφο).

Εν πολλοίς η διατροφή των Αιγυπτίων ευθύνεται για την κακή κατάσταση των δοντιών τους. Τα γεύματα ήταν πλούσια σε υδατάνθρακες με ότι αυτό σήμαινε για την ανάπτυξη τερηδόνας. Το τελειωτικό χτύπημα το κατάφερε η κατανάλωση μελιού σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Από την εποχή του Αμενχοτέπ η κατανάλωση μελιού εξαπλώθηκε και στα λαϊκά στρώματα, ενώ κατά το παρελθόν εντοπίζεται μόνο στο διατροφολόγιο της αυτοκρατορικής αυλής. Παράλληλα με την κατανάλωση μελιού αυξήθηκε και η διατροφή με φρούτα πλούσια σε υδατάνθρακες, όπως τα σύκα και οι χουρμάδες. Αν σε αυτά προσθέσουμε την απουσία ενδείξεων στοματικής υγιεινής, μιας και οι Αιγύπτιοι δεν καθάριζαν ποτέ τα δόντια τους, τότε εύλογα παρατηρούνται τόσο σοβαρά οδοντοστοματολογικά προβλήματα.

Όπως και στη Μεσοποταμία, ως αιτία της τερηδόνας θεωρείται ότι ήταν ένα σκουλήκι. Η παλαιότερη αναφορά εμφανίζεται στον πάπυρο Anastasi IV ο οποίος χρονολογείται περί το 1200 π.Χ. Σε αυτόν ένας Αιγύπτιος αξιωματούχος αναφέρει ότι ένα σκουλήκι είχε εισβάλει στο δόντι του.

Επανερχόμενοι στο θέμα της αποτριβής των δοντιών θα πρέπει να αναφέρουμε ότι με τον χρόνο γίνονταν τόσο εκτεταμένη ώστε η αδαμαντίνη και η οδοντίνη αποτρίβονταν σε τέτοιο βαθμό ώστε ο πολφικός θάλαμος αποκαλύπτονταν γεγονός το οποίο είχε σαν αποτέλεσμα τη νέκρωση του πολφικού ιστού και τη δημιουργία φλεγμονής. Σε ένα σημαντικό αριθμό κρανίων παρατηρούνται πολλαπλοί σχηματισμοί φλεγμονών οι οποίες φανερώνουν τη σοβαρότητα του προβλήματος της αποτριβής των δοντιών. Πιθανές συνέπειες, σε επόμενο στάδιο, αυτής της ακροριζικής φλεγμονής ήταν ο σχηματισμός κύστεων και η ανάπτυξη οστεομυελίτιδας, παθολογικά φαινόμενα τα οποία παρατηρούνται συχνά σε αρχαία αιγυπτιακά κρανία.

Έκτεταμένες αποτριβές στην άνω γνάθο. Παρατηρούνται επίσης και δύο οπές του φατνιακού οστού που σχετίζονται με περιακρορριζικές αλλοιώσεις. (Φωτ, JudithMiller, 2008).

Μπορεί η υγιεινή με την ευρύτερη έννοια να ήταν σημαντική στου Αρχαίους Αιγύπτιους και να εντοπίζονται στοιχεία τα οποία τεκμηριώνουν ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού πλενόταν καθημερινά και χρησιμοποιούσαν καλλυντικά και αρώματα, ωστόσο δεν αναφέρονται μέσα στοματικής υγιεινής. Δεν υπάρχουν στοιχεία στοματικής υγιεινής και έχει παρατηρηθεί σε κρανία ότι η εναπόθεση τρυγίας στα αυχενικά όρια των δοντιών παρέμενε χωρίς να διαταραχθεί για πολύ μεγάλες χρονικές περιόδους. Δηλαδή αν και υπήρχαν χιλιάδες αντικείμενα κοσμητικής και καθαριότητος τα οποία έχουν βρεθεί σε ανασκαφές σε τάφους δεν έχουν βρεθεί οδοντόβουρτσες ή κάποια παρόμοια αντικείμενα για τον καθαρισμό των δοντιών, τουλάχιστον μέχρι σήμερα. Η εξέταση αιγυπτιακών κρανίων φανερώνει την ύπαρξη εκτεταμένης συγκέντρωσης τρυγίας με επακόλουθο την περιοδοντική νόσο και απώλεια του οστού. Δεν υπάρχουν ενδείξεις συστηματικών προσπαθειών αφαίρεσης εναποθέσεων στα δόντια τα οποία να πιστοποιούν την άσκηση οδοντιατρικής πράξης.

Οδοντιατρική Θεραπευτική

Η οδοντιατρική θεραπευτική στην αρχαία Αίγυπτο δεν ήταν επεμβατική, αλλά αμιγώς φαρμακευτική. Από τους συνολικά 10 πάπυρους οι οποίοι έχουν ανακαλυφθεί και αφορούν τη θεραπευτική των δοντιών, οι πιο σημαντικοί είναι οι πάπυροι:

α) Kahun (γύρω στο 2000 π.Χ.), ασχολείται κυρίως με γυναικολογικά και κτηνιατρικά προβλήματα,

β) Edwin Smith (1600 π.Χ.), ασχολείται με τη χειρουργική και

γ) Ebers (1550 π.Χ.) είναι ένα είδος ιατρικού διδακτικού βιβλίου. Τέλος εντοπίζονται κι άλλοι δυο, ο πάπυρος Hearst (1500 π.Χ.) και ο μεγάλος πάπυρος του Βερολίνου (1300 π.Χ.),  οι οποίοι είναι παρόμοιοι με τον πάπυρο Ebers, όμως το περιεχόμενο τους περιορίζεται σε φαρμακευτικές συνταγές με περισσότερο στοιχεία μαγείας.

Δυστυχώς οι φαρμακοθεραπείες που εμπεριέχονται σε αυτά τα παπυρικά ιατρικά κείμενα παρουσιάζουν σημαντικά προβλήματα, αφού δεν είναι σίγουρη η ακριβής μετάφραση των όρων για τα βότανα. Ωστόσο, σε ότι αφορά τα οδοντοστοματολογικά προβλήματα που είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε στο σύνολο αυτών των παπύρων μπορούμε να τα κατατάξουμε σε δυο μεγάλες κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει συνταγές σχετιζόμενες με προβλήματα των δοντιών και της στοματικής κοιλότητας. Εντοπίζονται περίπου 18 περιπτώσεις από τις οποίες οι 7 είναι σχεδιασμένες για την πρόληψη της απώλειας δοντιών. Η προσπάθεια αποτροπής της απώλειας δοντιών συνίσταται στη ναρθηκοποίηση τους με διάφορα υλικά σε μορφή πάστας γύρω από το εύσειστο δόντι και τα γειτονικά ούλα. Ενδεχομένως πίστευαν ότι αυτά τα υλικά με την σκλήρυνσή τους θα λειτουργούσαν σαν ένα προσωρινό μέσο σταθεροποίησης των ευκίνητων δοντιών. Αυτές οι 7 συνταγές χρησιμοποιούν εκφράσεις όπως «το να μπει στη θέση του», «το να γίνει ισχυρό, αν δεν θέλει να πέσει στο έδαφος» και φαίνεται να περιγράφουν ένα δόντι με κινητικότητα.

Η δεύτερη μεγάλη ομάδα συνταγών φαίνεται ότι ήταν σχεδιασμένη για την αντιμετώπιση ελκών και φλεγμονών του στοματικού βλεννογόνου και ιδιαίτερα των ούλων.

Πάπυρος Ebers, (βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου  Leipzig, Γερμανία).

Ο πιο σημαντικός από όλους είναι αναμφισβήτητα ο πάπυρος Ebers. Το κείμενο αποκαλύπτει την ευφυΐα του ιατρικού συγγραφέα στην παρουσίαση ιστορικών περιστατικών και στην καθιέρωση μιας γενικής ιδέας σχετικά με την ασθένεια. Η προσέγγιση των περιπτώσεων έχει ως εξής: 1^ο προσωρινή διάγνωση, 2^ο οδηγίες για την εξέταση του ασθενούς και την αναζήτηση διαγνωστικών σημείων, 3^ο διάγνωση και πρόγνωση της περίπτωσης και 4^ο ένδειξη για τα απαραίτητα θεραπευτικά μέτρα, όπως κατάλληλοι χειρισμοί, φάρμακα και μαγικές συνταγές ή προσευχές. Για παράδειγμα:

Εάν εξετάσεις έναν άνθρωπο για κάποια πάθηση στην καρδιακή μοίρα του στομάχου και όλα του τα μέλη είναι βαριά σαν να βρίσκεται σε κατάσταση αδυναμίας, τότε να βάλεις το χέρι σου πάνω στην περιοχή αυτή· εάν την βρεις να σφύζει και να πηγαινοέρχεται κάτω από τα δάκτυλά σου τότε θα πεις γι’ αυτόν: Είναι αδυναμία της πέψης που τον εμπόδισε να φάει προηγουμένως. Εσύ μπορείς να διευκολύνεις την κένωση του: πολτοποιείς χουρμάδες njt με ζύθο ntk, και έπειτα ξαναβρίσκει την όρεξή του. Εάν τον εξετάσεις αφού έχουν γίνει όλα αυτά και βρεις τα πλευρά του ζεστά και την κοιλιά του κρύα, τότε θα πεις: η αδυναμία (της πέψης) έχει φύγει (δηλαδή έχει θεραπευθεί). Θα τον αφήσεις να προφυλάξει το στόμα του ενάντια σε όλα τα d3f.

Σε ό,τι αφορά τα δόντια και την πρώτη κατηγορία βλέπουμε πιο απλές συνταγές όπως η ακόλουθη:

(Ebers 739)Για την σταθεροποίηση των δοντιών τρίψτε:

Κόκους Ζέα ή ζειά (σιτάρι  Emmer, Triticumdicoccum) μέρος   1

Ώχρα                                                                               μέρος   1

Μέλι                                                                                μέρος   1

Το μείγμα θα πρέπει να πιεστεί επάνω στο δόντι.

            Θα πρέπει να λεχθεί ότι οι ώχρες αποτελούν οξείδια του σιδήρου τα οποία έχουν αντισηπτικές ιδιότητες και χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα ιατρικά από τις φυλές Adamanπου ζουν έξω από τις ακτές της Βεγγάλης. Το μέλι χρησιμοποιείται στις αιγυπτιακές συνταγές περισσότερο από κάθε άλλο συστατικό και λόγω της υπερτονικότητας δύναται να καταστρέψει μικροοργανισμούς ωσμωτικά. Έτσι το μέλι θα μπορούσε να αποτρέπει την ανάπτυξη μικροβίων και να βοηθά στη μείωση της φλεγμονής των προσβεβλημένων ούλων και της περιοχής του βλεννογόνου. Μια τέτοια συνταγή θα μπορούσε να περιορίσει τη φλεγμονή των ιστών που περιβάλουν το δόντι με αποτέλεσμα την ανακούφιση από τον πόνο και εν τέλει να βοηθήσει στην ακινητοποίηση των ευκίνητων δοντιών. Όμως, οφείλουμε να τονίσουμε ότι με αυτές τις φαρμακευτικές συνταγές αντιμετωπίζονται μόνο τα συμπτώματα της νόσου και όχι το αίτιο που προκάλεσε την κινητικότητα. Μερικοί ερευνητές έχουν υποθέσει ότι η εν λόγω συνταγή χρησιμοποιούνταν σαν ένα εμφρακτικό υλικό παρά σαν υλικό που εφαρμόζονταν εξωτερικά στο δόντι. Παρόλα αυτά μια πιο πρόσφατη μετάφραση των ιερογλυφικών της συνταγής, καθώς και το ότι δεν ταιριάζει το αταίριαστο του μελιού  (ως τερηδονογόνος παράγοντας) σαν εμφρακτικό υλικό, αλλά και η αδυναμία των υλικών αυτών λόγω της μικρής τους αντοχής καθιστούν απίθανη τη χρήση της ως εμφρακτικού υλικού.

Άλλη παρόμοια φαρμακοθεραπεία είναι η ακόλουθη:

Ξέσματα μυλόπετρας                μέρος   1

Ώχρα                                        μέρος   1

Μέλι                                        μέρος   1

Το μείγμα θα πρέπει να πιεστεί επάνω στο δόντι.

Επίσης, μια σκόνη για την στήριξη των δοντιών περιγράφεται ως εξής:

Ρητίνη τερεβίνθου                      μέρος   1

Ώχρα                                          μέρος   1

Μαλαχίτης                                  μέρος   1

Το μείγμα θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί σε μορφή σκόνης και να εφαρμοστεί στο δόντι.

            Άλλη συνταγή για τη ναρθηκοποίηση δοντιού βρίσκουμε και στον πάπυρο Hearst (π.1450 π.Χ.) στη στήλη 1 γραμμή 7, η οποία έχει μεταφραστεί ως εξής:

Το δόντι αυτό, το οποίο έχει πέσει προς τα κάτω:

Άμμι το Μέγα                                μέρος   1

Αam (Άγνωστο)                             μέρος   1

Κόμμι                                            μέρος   1

Εφαρμόστε το στο δόντι.

Το κόμμι είναι μια κολλώδης έκκριση από φυτά. Γίνεται σταθερό και σκληραίνει όταν στεγνώνει με αποτέλεσμα να μπορεί να θεωρηθεί ότι έχει τη δυνατότητα να συγκρατήσει σταθερό το δόντι σε ένα νάρθηκα.

Η δεύτερη κατηγορία, όπως έχει ήδη αναφερθεί,καλείται να αντιμετωπίσει έλκη και φλεγμονές του στοματικού βλενογόνου. Ο πάπυρος του Ebers αναφέρεται συστηματικά σε μια πλειάδα τέτοιων φαρμάκων, όπως εναντίον του παλμού της Benut φλεγμονής στα δόντια ή για την ισχυροποίηση των περιριζικών ιστών. Είναι δύσκολο να ερμηνευθεί η έννοια της Benut φλεγμονής. Είναι πολύ πιθανό να σημαίνει μικρά ουλικά αποστήματα οδοντικής αιτιολογίας.

Σπόροι Spes           μέρος   1

Ζύμι                       μέρος   1

Μέλι                      μέρος   1

            Φοινικέλαιο          μέρος   1

Να τοποθετηθεί στο μέρος που πονά ως έμπλαστρο.

Όμοια

Γάλα αγελάδας                                 μέρος 1

Φρέσκοι χουρμάδες                          μέρος 1

w’hLegume (καρπός ελλέβορου)      μέρος 1

Θα πρέπει να εκτεθεί στην υγρασία τη νύχτα και μασηθεί 9 φορές και μετά να πεταχτεί. 

Άλλες συνταγές αφορούν την αντιμετώπιση της ασθένειας Uxedu των δοντιών. Η νόσος Uxedu εντοπίζεται σε 35 διαφορετικά σημεία στον πάπυρο Ebers  και σε σχέση με άλλες ασθένειες του σώματος. Έχει προταθεί ότι σχετικά με τα δόντια πρέπει να υπονοείται φατνιακό απόστημα και το συνακόλουθο οίδημα και των πέριξ ιστών.

Ζύμη                                          μέρος   1

Κουκιά                                       μέρος   1

Μέλι                                          μέρος   1

            Πρασινάδα χαλκού                    μέρος   1

Πράσινος μόλυβδος                     μέρος   1

Να κονιοποιηθούν, να αναμιχθούν και να τοποθετηθούν στα δόντια.

Υπάρχουν επίσης συνταγές οι οποίες αφορούν τη θεραπεία τερηδόνας:

Κάρον το κυμινοειδές                      μέρος   1

Ρητίνη τερεβινθίνης                        μέρος   1

Κολοκύθα                                       μέρος   1

Να κονιοποιηθούν, να αναμιχθούν και να τοποθετηθούν στα δόντια.

Όμοια:

Κύμινο                                     μέρος  1   

Λίβανος                                    μέρος   1

Κρεμμύδι                                  μέρος   1

Να γίνουν αλοιφή, η οποία να τοποθετηθεί στο δόντι.

Ο πάπυρος Kahun,ο παλαιότερος σωζόμενος πάπυρος χρονολογούμενος περί το 2000 π.Χ. αν και ασχολείται κυρίως με γυναικολογικά ζητήματα περιλαμβάνει και δυο περιπτώσεις οι οποίες αφορούν και τα δόντια. Πρόκειται για την αρχαιότερη σωζόμενη οδοντιατρική αναφορά από την αρχαία Αίγυπτο και σχετίζονται με τη θεραπεία γυναίκας η οποία νοσεί στα δόντια και στα ούλα και δεν μπορεί να ανοίξει το στόμα. Το κείμενο αναφέρει: υπάρχει έντονος πόνος της μήτρας και συνίσταται η απολύμανση  με ένα δοχείο που περιλαμβάνει λάδι και λιβάνι και τα ούρα γαιδάρου να χυθούν μέσα στον κόλπο.

Θεραπεία για μια γυναίκα που πονούσε στα δόντια και τη γνάθο(;)¹. Αυτή δεν γνώριζε [πώς να ανοίξει;] το στόμα της

Διάγνωση

Σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να πεις: είναι ερεθισμός της μήτρας ²

Θεραπεία

Για αυτό θα πρέπει να κάνεις το εξής: αφού την καπνίσεις με λίπος και θυμίαμα σε ένα τηγάνι (;)³, ρίξτε επάνω σε αυτή [ στο αιδοίο;] τα ούρα ενός αρσενικού γαιδάρου που έχει γίνει όπως αυτό (;) (χρησιμοποιημένα) την ημέρα που έχει περάσει. Εάν η κοιλιά της πονάει από το στήθος (;) ή από τον αφαλό μέχρι τα λαγόνια, είναι κολικός⁴.

---

¹StephenQuirke: Τα δόντια της και οι γομφίοι
² (ερεθισμός;) της μήτρας - StephenQuirke: είναι πονόδοντος του σκουληκιού.
³StephenQuirke: με θυμίαμα και λάδι ένα δοχείο
⁴StephenQuirke: είναι σκουλήκι

 

Καθώς, η ασθενής ήταν προφανώς σε ηλικία τεκνοποιίας, περίοδο στην οποία ο τρίτος γομφίος μπορεί να ανατείλει, η αδυναμία να ανοίξει το στόμα μπορεί να οφείλεται σε περιστεφανίτιδα γύρω από τη στεφάνη του εν μέρει ανατέλλοντος δοντιού με αποτέλεσμα την πρόκληση οιδήματος και να είχε σαν αποτέλεσμα τρισμό.

Η περίπτωση 33 περιγράφει μια συνταγή για την αντιμετώπιση του πονόδοντου σε μια γυναίκα που ήταν έγκυος.

Για να αποτρέψουμε μια γυναίκα να δαγκώσει τη γλώσσα της¹

φασόλια, αλεσμένα ² .......... επάνω στις γνάθους της(;) ³ τη μέρα της γέννησης· είναι μια θεραπεία του δαγκώματος⁴ καταπληκτική πραγματικά χιλιάδες φορές.

---

¹StephenQuirke: Προλαμβάνοντας τους οξείς πόνους μιας γυναίκας
²StephenQuirke: τριμμένα με
³StephenQuirke: στους γομφίους της (;)
⁴StephenQuirke: [Αυτός είναι] ένας αποτελεσματικός (τρόπος) πρόληψης οξέων πόνων

 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο πάπυρος Edwin Smith (1600 π.Χ.), ο οποίος αποτελεί μια συλλογή 48 περιπτώσεων παθολογικών καταστάσεων, κυρίως τραυματισμών της κεφαλής. Τα περιστατικά αυτά παρουσιάζονται σε μια σειρά η οποία είναι γνωστή ως acatiteadcalcem (από το κεφάλι ως τα πόδια) και ακολουθήθηκε αναλλοίωτη από τους ιατρικούς συγγραφείς μέχρι το τέλος του 18^ου αιώνα και. Ο πάπυρος αποκαλύπτει ένα υψηλό επίπεδο κλινικής παρατήρησης στις περιγραφές του. Δυστυχώς δεν σώζεται ολόκληρος και σταματά στο επίπεδο του θώρακα. Παρότι είναι ένας χειρουργικός πάπυρος, η χρήση του μαχαιριού (νυστεριού), η οποία θεωρείται σήμερα η ουσία της χειρουργικής, δεν αναφέρεται.

Στο πάπυρο καταγράφονται ράμματα, νάρθηκες καθώς και η χρήση πυροτρύπανου. Από την άποψη της μαγείας, ο πάπυρος περιέχει ξόρκια ενάντια στους ανέμους που φέρνουν επιδημίες. Κομβικής σημασίας είναι το στοιχείο το οποίο απαντάται για πρώτη φορά στην ιστορία της ιατρικής και αφορά την άρνηση του ιατρού να αντιμετωπίσει περιπτώσεις χωρίς ελπίδα θεραπείας, μια στάση η οποία θεωρήθηκε ως νόμιμη και ενταγμένη στα ηθικά πλαίσια μέχρι το δέκατο όγδοο αιώνα.

Δυο περιπτώσεις στον πάπυρο Edwin Smith ενδιαφέρουν τον οδοντικό χειρουργό. Η πρώτη από αυτές είναι η περίπτωση υπ.’ αριθ. 24. Περιλαμβάνει οδηγίες για την αντιμετώπιση κατάγματος της κάτω γνάθου. Το τραύμα ήταν επιπλεγμένο και εμφάνιζε πυρετό. Ορισμένοι ερευνητές υποθέτουν ότι οι λέξεις που λείπουν από το κείμενο θα μπορούσαν να περιγράφουν το τραύμα με μεγαλύτερη λεπτομέρεια και εξαιτίας του πυρετού ήταν μάλλον απίθανο να έχουμε ανάρρωση του ασθενούς. Θα πρέπει να ήταν ένα σύνθετο κάταγμα και λόγω δευτερογενούς λοίμωξης ο ασθενής πέθανε σαν αποτέλεσμα της σηψαιμίας.

Πάπυρος EdwinSmith,  περίπτωση υπ. αριθμ. 24.

  Οδηγίες που αφορούν κάταγμα της κάτω γνάθου

Εξέταση

Εάν εξετάσεις έναν άνθρωπο που έχει κάταγμα στην κάτω γνάθο, θα πρέπει να βάλεις το χέρι σου επάνω σε αυτή και θα πρέπει να βρεις το κάταγμα ψηλαφώντας με τα δάκτυλα.

Διάγνωση

Θα πρέπει να πεις όσον αφορά αυτόν: "Κάποιος που έχει κάταγμα στην κάτω γνάθο, πάνω από το οποίο έχει μολυνθεί το τραύμα, […] (και) έχει πυρετό από αυτό . Μια πάθηση που δεν αντιμετωπίζεται"

 

Η περίπτωση υπ.’ αριθ. 25 ασχολείται με εξάρθρωση της κάτω γνάθου και δίνει οδηγίες για την αντιμετώπιση της μετατόπισης οι οποίες ακόμη και σήμερα χρησιμοποιούνται. Ως περαιτέρω θεραπεία ο πάπυρος του Edwin Smith συνιστά περίδεση της κάτω γνάθου με vmrw και μέλι κάθε μέρα μέχρι την πλήρη ανάρρωση του ασθενούς.

Οδηγίες που αφορούν τη μετατόπιση της κάτω γνάθου

Εξέταση

Εάν εξετάσεις ένα άτομο που έχει μετατόπιση της κάτω γνάθου, θα πρέπει να βρεις το στόμα του ανοικτό (και) δεν μπορεί να κλείσει το στόμα του, θα πρέπει να βάλεις τους αντίχειρές σου στο τέλος των δυο κλάδων της γνάθου στο εσωτερικό του στόματος (και) με τα δυο δάκτυλα κάτω από το πιγούνι, (και) θα πρέπει να την οδηγήσετε να πέσει πίσω έτσι ώστε να αναπαυθεί στη θέση της.

Διάγνωση

Θα πρέπει να πεις όσον αφορά αυτόν: " Κάποιος που έχει μετατόπιση της κάτω γνάθου, μια πάθηση που θα θεραπεύσω."

Θεραπεία

Θα πρέπει να το δέσετε με ymrw, (και) μέλι κάθε μέρα μέχρι να αναρρώσει.

 

Τόσο ο πάπυρος Ebers όσο και ο πάπυρος Edwin Smith δεν κάνουν καμιά αναφορά σε χειρουργικές επεμβάσεις περιπτώσεων οδοντοστοματολογικών παθήσεων. Υπάρχει έντονη διαμάχη πάνω στο θέμα της χειρουργικής παρέμβασης για την εξαγωγή δοντιών ή για τη διάνοιξη των περιοδοντικών αποστημάτων. Οι ιατρικοί πάπυροι είναι σιωπηλοί και κανένα αρχαίο αιγυπτιακό εργαλείο δεν έχει πότε χαρακτηρισθεί ως κατάλληλο για εξαγωγές δοντιών. Δεν είναι σαφές εάν πραγματοποιούνταν εξαγωγές στην Αρχαία Αίγυπτο. Αν και υπάρχουν αρκετά στοιχεία τα οποία πιστοποιούν την απώλεια δοντιών,τα περισσότερα από αυτά τα δόντια φαίνεται να ήταν περιοδοντικά επιπλεγμένα και για αυτό το λόγο να είχανε αφαιρεθεί με απλή πίεση ή να είχαν αποπέσει φυσιολογικά.

Το μόνο δείγμα πιθανής εξαγωγής δοντιού (μελέτη Miller 1997). Δεν υπάρχει ένδειξη περιοδοντικής νόσου στο δεύτερο και τρίτο γομφίο. Στην πλευρά του ελλείποντος 1ου γομφίου παρατηρείται αναγέννηση του οστού και δεν υπάρχει ένδειξη απόπτωσης του δοντιού λόγω της νόσου.

Περιέργως υπάρχουν πάρα πολλά παραδείγματα δοντιών τα οποία ήταν τόσο εύσειστα, ώστε θα μπορούσαν να έχουν αφαιρεθεί με μια απλή μετακίνηση προς τα άπω, ωστόσο έχουν παραμείνει στη θέση τους για άγνωστους λόγους. Αυτό το γεγονός εξασθενεί την υπόθεση της ύπαρξης επεμβατικής οδοντιατρικής, ακόμα και σε αυτό το απλό επίπεδο. Το στοιχείο που προβληματίζει περισσότερο είναι ότι δεν εντοπίζονται ευρήματα τα οποία να πιστοποιούν ξεκάθαρα την άσκηση χειρουργικών επεμβάσεων στο στοματογναθικό σύστημα και πολύ περισσότερο την εξαγωγή δοντιών.

Κεφαλομετρική ακτινογραφία του Φαραώ Μερενπτάχ.

Μόλις μια περίπτωση έχει προταθεί από μικρό αριθμό ερευνητών ως τεκμήριο υποστήριξης της θεωρίας των οδοντιατρικών εξαγωγών στην Αρχαία Αίγυπτο και αφορά τον Φαραώ Μερενπτάχ. Πρόκειται για τον γιο και διάδοχο του Ραμσή του Β΄, και ο οποίος διοίκησε την Αίγυπτο μεταξύ των ετών 1213 έως και 1203 π.Χ. Η κεφαλομετρική ακτινογραφία της μούμιας του Μερενπτάχ δείχνει τους γομφίους της άνω γνάθου και ορισμένους από τους προγομφίους να λείπουν. Όμως, ο Μερενπτάχ ήταν ηλικιωμένος όταν πέθανε και η εκτεταμένη απώλεια οστικής στήριξης των υπόλοιπων δοντιών ενισχύει την άποψη ότι υπέφερε από σοβαρότατη περιοδοντική νόσο. Τα ελλείποντα δόντια θα πρέπει να είχαν προφανώς αποπέσει ή απλά να είχαν αφαιρεθεί χρησιμοποιώντας απλή πίεση.

Επιτοίχιο ανάγλυφο στο ναό KomOmbo. Μεταξύ άλλων ιατρικών εργαλείων απεικονίζονται και οδοντάγρες.

Από την άλλη πλευρά στο Ναό Kom Ombo,η κατασκευή του οποίου ανάγεται στην πτολεμαϊκή περίοδο και συγκριμένα επί βασιλείας του Πτολεμαίου Στ΄ του Φιλομήτωρος (186 - 145 π.Χ.)εντοπίζονται οδοντάγρες σε εικονογράφηση ανάγλυφου τοίχου. Έτσι θα πρέπει να αποδεχθούμε ότι μετά την κατάκτησή της Αιγύπτου από τον Μ. Αλέξανδρο και την επίδραση της ελληνικής ιατρικής πραγματοποιούνταν πλέον εξαγωγές.

Οι μέχρι τώρα αποδείξεις για την παροχέτευση των αποστημάτων προκαλούν σκεπτικισμό.

Παροχέτευση περιακροριζικού αποστήματος, Μουσείο Peabody, Harvard (N° 59303)

 Στις εικόνες παρατηρούμε κάτω γνάθο η οποία χρονολογείται στην 4^η δυναστεία (περίπου το 2500 π.Χ.) και φυλάσσεται στο Peabody Museum της Βοστόνης. Έχει υποστηριχθεί ότι εμφανίζει δυο οπές, προϊόν επεμβατικής ιατρικής. Πρόκειται  πράγματι για δυο κοιλότητες στο δεξιό-παρειακό οστικό πέταλο που μπορούν να θεωρηθούν ως το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας παροχέτευσης αποστήματος στα ακρορίζια του αποτετριμένου πρώτου γομφίου. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι αυτές έγιναν για την παροχέτευση ακροριζικού αποστήματος. Ακτινογράφηση της γνάθου δείχνει ότι σίγουρα υπήρχε οδοντικό απόστημα και ότι η αριστερή είσοδος οδηγεί κατευθείαν σε αυτό με κλίση από την κορυφή προς τη βάση. Συνεπώς αυτό το εύρημα αποτελεί απόδειξη επεμβατικής οδοντιατρικής ήδη από την 4^ηδυναστεία, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την παροχέτευση αποστήματος κάτω από ένα γομφίο. Η διανοιγήσα οπή, θα μπορούσε να έχει πραγματοποιηθεί με χάλκινο τρυπάνι. Αν και αυτή η τεχνική δεν αναφέρεται στους παπύρους, έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ως τεχνική θα έπρεπε να θεωρείται δεδομένη από τον συγγραφέα των παπύρων.

Ο Leek, ωστόσο αντέταξε ότι δεν είναι απαραίτητο να παρασκευασθεί μια τρύπα στο οστούν για την  παροχέτευση του αποστήματος αφού με την αύξηση του πύου είναι δυνατό να σχηματιστεί κοιλότητα και κάτω από την πίεση να διαρραγεί το συμπαγές οστούν του φατνίου της γνάθου. Παρόλα αυτά ο Leek μελετώντας ένα άλλο εύρημα το οποίο φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο (AC114/421) και χρονολογείται ανάμεσα στην 1^η και 2^η δυναστεία εντόπισε οπή που διαπερνά το οστικό πέταλο με κατεύθυνση προς το ακρορίζιο και με γωνία 140^ο μοίρες σε σχέση με το όριο της γνάθου. Ένδειξη θεραπευτικής πράξης με σκοπό την παροχέτευση πύου.   

Τέλος το αν οι Αιγύπτιοι ενδιαφέρονταν για προσθετική οδοντιατρική αποτελεί ένα ανοιχτό ερώτημα. Δυο ενδιαφέροντα ευρήματα έχουν δημιουργήσει αντίθετες απόψεις ανάμεσα στους ιστορικούς της οδοντιατρικής.

Αιγυπτιακές οδοντιατρικές Προσθέσεις

Ενδεχομένως, ο τίτλος είναι ελαφρώς παραπλανητικός καθώς πρόκειται για οδοντικές κατασκευές, οι οποίες σαφώς ανακαλύφθηκαν στην Αίγυπτο, αλλά δεν αποτελούν δείγματα άσκησης κάποιας μορφής οδοντοτεχνικής ή προσθετικής οδοντιατρικής πριν από την ελληνιστική περίοδο. Πράγματι, αν και τα παλαιότερα ιατρικά αρχεία τα οποία αφορούν την άσκηση στοιχειώδους οδοντιατρικής περίθαλψης εντοπίζονται σε αιγυπτιακούς ιατρικούς παπύρους του 17ου και 18ου αι. π.Χ., σε κανένα από τα κείμενα αυτά δεν εντοπίζεται κάποια αναφορά η οποία να σχετίζεται καθ’ οποιονδήποτε τρόπο με οδοντιατρικές προσθέσεις. Είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε το είδος της επεμβατικής οδοντιατρικής η οποία ασκούνταν στην αρχαία Αίγυπτο πριν από την κατάκτησή της από τον Μέγα Αλέξανδρο και την εγκατάσταση των Ελλήνων. Στα χιλιάδες κρανία που έχουν ανακαλυφθεί και έχουν εξετασθεί συστηματικά δεν εντοπίζεται καμία απολύτως απόδειξη, ούτε καν ένδειξη εφαρμογής οδοντικής πρόσθεσης. Ήδη από το 1889 ο Deneffe επεσήμανε πρώτος την απουσία οδοντικών προσθέσεων στην Αίγυπτο των Φαραώ. Από τότε έχει αναπτυχθεί μια ιδιαίτερα εκτεταμένη βιβλιογραφία, με το σύνολο των ερευνητών να αποφαίνονται ξεκάθαρα ότι στην αρχαία Αίγυπτο των Φαραώ δεν εμφανίζεται η χρήση οδοντικών προσθέσεων ενώ τα όποια ευρήματα ανάγονται σε πολύ μεταγενέστερες περιόδους. Βέβαια υπάρχουν και ορισμένοι μελετητές οι οποίοι προσεγγίζουν επιπόλαια το ζήτημα της ύπαρξης οδοντικών προσθέσεων στην αρχαία Αίγυπτο και αφελώς ταυτίζουν φυλαχτά ως πρώιμα παραδείγματα οδοντικής προσθετικής . 

H oδοντική πρόσθεση της El Qatta

Ανακαλύφθηκε από τον Shafik Farid το 1952 σε ένα ταφικό θάλαμο τύπου mastaba, στη νεκρόπολη της El Qatta, η οποία βρίσκεται 40 χιλ. βορειοδυτικά του Καΐρου. Τα ευρήματα της ανασκαφής δεν έχουν δημοσιευθεί μέχρι σήμερα καθιστώντας δύσκολη τη χρονολόγηση της κατασκευής αλλά και την εξαγωγή συμπερασμάτων. Οι Haris Iskander και Shafik Farid σε δύο διαδοχικά άρθρα τους το 1975  και το 1978 , αλλά και αργότερα ο Ring το 1985 , επιχειρηματολογούν ότι η οδοντική πρόσθεση χρονολογείται στο Παλαιό Βασίλειο. Φαίνεται ότι ο εν λόγω ταφικός θάλαμος χρησιμοποιήθηκε αδιάλειπτα έως και τη ρωμαϊκή περίοδο όπως εύστοχα αποδεικνύει ο Bardinet, και επομένως η πρώιμη χρονολόγηση δεν μπορεί να τεκμηριωθεί. Ο Leek ανατρέπει σχετικά εύκολα την πρώιμη χρονολόγηση θεωρώντας ότι πρόκειται για πρόσθεση της ελληνιστικής περιόδου .   

Η Οδοντική πρόσθεση της El Qatta.

Η κατασκευή αφορά 3 δόντια της άνω γνάθου, τα οποία δεν βρέθηκαν τοποθετημένα στο κρανίο του φέροντος ατόμου. Αποτελείται από ένα χρυσό σύρμα το οποίο έχει περιστραφεί δυο φορές γύρω από τον δεξιό κυνόδοντα και έχει δημιουργήσει έναν κόμπο στην άπω επιφάνειά του. Ξεχωριστά από αυτό βρίσκονται ένας πλάγιος και ένας κεντρικός τομέας ενωμένοι μεταξύ τους με παρόμοιο σύρμα, αλλά θεωρείται ότι ήταν προσαρτημένοι στο δεξιό κυνόδοντα με ένα άγκιστρο. Ο κεντρικός τομέας φέρει τη διάνοιξη οπής κατά την εγγύς άπω κατεύθυνση καθώς επίσης και μια αύλακα στη μύλη του χειλικά. Ο πλάγιος τομέας έχει επίσης ένα χρυσό σύρμα τυλιγμένο γύρω του, το οποίο περνά σε μια παρασκευασμένη χειλική αύλακα. Οι ρίζες και των δύο δοντιών έχουν λαξευθεί και λειανθεί δίνοντας μια τεχνητή μορφολογία.

Η υπόθεση η οποία διατυπώνεται είναι ότι ο δεξιός κυνόδοντας είναι το ακραίο δεξιό στήριγμα μιας γέφυρας τεσσάρων κομματιών με γεφυρώματα τον κεντρικό και τον πλάγιο τομέα, αλλά και τον ελλείποντα αριστερό κεντρικό τομέα ως ακραίο αριστερό στήριγμα. Λόγω της τρυγίας, η οποία βρέθηκε στον πλάγιο τομέα και τον κυνόδοντα, η γέφυρα θα πρέπει να είχε χρησιμοποιηθεί για σχετικά μεγάλη περίοδο στη ζωή του ατόμου. Από την άλλη πλευρά, η παρουσία τρυγίας στις ρίζες θα μπορούσε να είναι ένδειξη περιοδοντικής νόσου, ενώ οι μεταβολές στις ρίζες δεν φαίνονται αρκετά εκτεταμένες για να υποδηλώσουν κλασική γέφυρα. Επίσης είναι υπό αμφισβήτηση κατά πόσο το σύρμα συγκράτησης ήταν αρκετό για να σταθεροποιήσει τα δόντια κατά τη διάρκεια της μάσησης. Μια εναλλακτική υπόθεση είναι ότι πρόκειται για μεταθανάτια προσπάθεια αποκατάστασης του σώματος, δηλαδή μια ταφική οδοντική πρόσθεση ως προσπάθεια αισθητικής αποκατάστασης για την επόμενη ζωή , χωρίς να αποκλείεται και η περίπτωση να αποτελεί ένα απλό φυλακτό .   

Η οδοντική πρόσθεση (;) της Γκίζας

Βρέθηκε σε μια ταφική περιοχή στην Γκίζα χρονολογούμενη περίπου στο 2500 π.Χ.  Ανακαλύφθηκε από τον Herman Junker το 1914 και αποτελείται από δύο δόντια συνδεδεμένα με χρυσό σύρμα. Το 1928 ο Junker προκειμένου να τεκμηριώσει περαιτέρω το εύρημα ζήτησε τη γνώμη του καθ. Euler, Διευθυντή του Οδοντιατρικού Ινστιτούτου Breslau.

Η οδοντική πρόσθεση της Γκίζας.

  Ο Euler διατύπωσε την άποψη ότι πρόκειται για τον δεύτερο και τον τρίτο γομφίο της κάτω γνάθου, στους οποίους φέρονταν να υπήρχαν εναποθέσεις τρυγίας στις αυχενικές περιοχές, αλλά όχι και επάνω στο χρυσό σύρμα. Η μασητική επιφάνεια του δεύτερου γομφίου παρουσίαζε έντονη αποτριβή με έντονη απορρόφηση της ρίζας. 

Η οδοντική πρόσθεση της Γκίζας.

Ο Leek σε μεταγενέστερη εξέταση του δείγματος σημειώνει ότι υπήρχε σκούρα γκρι απόχρωση στην αδαμαντίνη αυτού του δοντιού, ένδειξη ότι είχε δημιουργηθεί φλεγμονή του πολφού και νέκρωσή του λόγω της εκτεταμένης αποτριβής, γεγονός το οποίο δικαιολογεί και την έντονη απορρόφηση της ρίζας. Ο ίδιος επίσης σημειώνει ότι η θέση στην οποία ήταν το δέσιμο των συρμάτων δεν είναι πρόσφορη για την εκτέλεση αυτής της πράξης μέσα στο στόμα. Συμπεραίνει ότι ως πρόσθεση αποτελεί ένα αμφισβητήσιμο αρχαιολογικό στοιχείο και δεν μπορεί να τεκμηριώσει την εφαρμογή οδοντιατρικών προσθέσεων στην αρχαία Αίγυπτο. Καταλήγει δε στο συμπέρασμα ότι η κατασκευή αυτή πρέπει να έγινε μεταθανάτια .

Ο Becker δεν καταγράφει την εν λόγω πρόσθεση στις ανακαλυφθείσες οδοντικές προσθέσεις της ανατολικής Μεσογείου θεωρώντας ότι δεν πρόκειται για αυθεντική οδοντική πρόσθεση, αλλά ίσως πρόκειται για φυλαχτό. Ο Farshaw θεωρεί πιθανότερη την εκδοχή μιας μεταθανάτιας ταφικής αισθητικής αποκατάστασης, πρακτική η οποία ήταν πολύ συχνή στην αρχαία Αίγυπτο για άλλα μέλη του σώματος του νεκρού .

Τέλος θα πρέπει να αναφέρουμε ότι η Miller πιστεύει ότι πρόκειται για δόντια της άνω γνάθου , θέση η οποία είναι παντελώς αστήρικτη και σαφέστατα δεν συνάδει με τα μορφολογικά χαρακτηριστικά των δοντιών. Ενώ ο Sallou μετά από μετρήσεις που πραγματοποίησε στο εύρημα ισχυρίζεται ότι η κατασκευή αφορά τον πρώτο και τον τρίτο γομφίο της κάτω γνάθου , άποψη την οποία δεν ασπάζονται οι περισσότεροι μελετητές.

Το εύρημα της Γκίζας σήμερα φυλάσσεται στο Μουσείο Roemer-Pelizäus στο Hildesheim της Γερμανίας. Δυστυχώς κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου λόγω των βομβαρδισμών εκδηλώθηκε πυρκαγιά στο Μουσείο και το εύρημα υπέστη σημαντικές φθορές.  

Οδοντική Πρόσθεση Tura el Asmat

Το πλέον σημαντικό εύρημα το οποίο μπορεί να πιστοποιηθεί με ασφάλεια ως οδοντική πρόσθεση ανακαλύφθηκε στην περιοχή  Tura el Asmat, η οποία βρίσκεται 11 χιλ. νότια του Καΐρου. Ανακαλύφθηκε κατά το 1952-53 μαζί με άλλες περίπου 100 μούμιες από τον Mohammed abd El-Tawad El-Hetta και χρονολογούνται στην περίοδο των Πτολεμαίων. Από τον τρόπο δε της διαδικασίας βαλσάμωσης είναι φανερό ότι πρόκειται για άτομα τα οποία ανήκαν σε κατώτερες κοινωνικές τάξεις .  

Οδοντική πρόσθεση TuraelAsmat (υπερώια άποψη). Quenouille J.-J. 1975.

Αποτελεί μια κατασκευή στην οποία τα δόντια βρίσκονται ακόμα στο κρανίο και αφορά πρόσθια δόντια της άνω γνάθου. Η κατασκευή περιλαμβάνει τον αριστερό κεντρικό τομέα, τον δεξιό κεντρικό τομέα και τον δεξιό πλάγιο τομέα. Ο δεξιός κεντρικός τομέας φέρει δυο οπές κατά την εγγύς άπω διάσταση στο κατώτερο ήμισυ της μύλης του δοντιού. Ένα ασημένιο σύρμα περνά μέσα από τις οπές και δένεται στα διπλανά δόντια, δηλαδή στον δεξιό πλάγιο και τον αριστερό κεντρικό τομέα. Προφανώς ο δεξιός κεντρικός είχε χαθεί από τραύμα και αποκαταστάθηκε με τον αυτό τρόπο.

Οδοντική πρόσθεση TuraelAsmat (προστομιακή άποψη). Quenouille J.-J. 1975.

Από τις εικόνες του κρανίου ο Becker καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αφορά νεαρό ενήλικα, ο οποίος είχε όλα τα δόντια εκτός από τον κεντρικό τομέα που αντικαθιστούσε το οδοντικό γεφύρωμα. Ο έλεγχος του σύρματος έδειξε ότι ο άργυρος περιείχε προσμίξεις χαλκού και είχε διαβρωθεί σε χλωριούχο άργυρο. Η παρατήρηση αυτή είναι σημαντική διότι δείχνει πως φθηνές αργυρές κατασκευές πιθανόν να ήταν αρκετά συχνές μεταξύ των λιγότερων ισχυρών μελών της αιγυπτιακής κοινωνίας, αλλά ίσως ο άργυρος σε αυτές τις προσθέσεις έχει διαβρωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε ενδεχομένως να περνά απαρατήρητος στις περισσότερες περιπτώσεις.   

Συμπερασματικά μπορούμε να αναφέρουμε ότι από την μέχρι τώρα ανάλυση προκύπτει ότι η επεμβατική οδοντιατρική θεραπεία στην αρχαία Αίγυπτο ή δεν υπήρχε καθόλου ή ήταν πολύ περιορισμένη. Η αντιμετώπιση των οδοντιατρικών θεμάτων φαίνεται να περιορίζονταν σε κάποιους τύπους φαρμακευτικών παρασκευασμάτων τα οποία περιγράφονται σε ιατρικούς πάπυρους. Αυτά είτε εφαρμόζονταν πάνω στα ούλα ή το βλεννογόνο είτε χρησιμοποιούνταν σαν στοματοπλύματα. Αυτές οι συνταγές αφορούσαν την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων του προβλήματος κυρίως και όχι της αιτίας και στην καλύτερη περίπτωση προσέφεραν βραχυπρόθεσμη ανακούφιση. Συμπεραίνοντας, φαίνεται ότι πολλοί αιγύπτιοι αντιμετώπιζαν επώδυνες οδοντιατρικές νόσους ενώ οι διαθέσιμες την εποχή εκείνη θεραπείες μπορούσαν να προσφέρουν ελάχιστη ανακούφιση.

Βιβλιογραφία

Castiglioni A. Histoire de la Médecine. Paris: Payot. 1931: 50 – 64.

Miller J. Dental health and disease in ancient Egypt στο David R. (εκδ.) Egyptian Mummies and Modern Cambridge: Cambridge University Press. 2008: 52 – 70.

Miller J. An Appraisal of the Skulls  and Dentition of Ancient Egyptians, Highlighting the Pathology and Speculating on the Influence of Diet and Environment. Oxford: Archaeopress.

Hoffmann-Axthelm W. History of Dentistry. Chicago, Berlin, Rio de Janeiro and Tokyo: Quintessence Publishing Co., Inc. 1981: 19 – 26.

Ring M. Dentistry: AnIllustrated History. NewYork: Abrams H.N. 1985: 33.

Γεωργίου Ι.Π. Ιστορία της Ιατρικής. Αθήνα: Παπαζήση. 1978: 35 – 53.