Οδοντίατροι στην Αρχαιότητα

 

Αναντίρρητα τα πρώτα σπέρματα οδοντιατρικής θεωρίας και πράξης εντοπίζονται στην αρχαία ελληνική ιατρική γραμματεία. Ωστόσο παρά τον σφιχτό εναγκαλισμό της Οδοντιατρικής με την Ιατρική όπου θα ήταν αναμενόμενο η άσκηση της πρώτης να αποτελεί προνόμιο αποκλειστικά των ιατρών, εντούτοις παρατηρείται η εμφάνιση των πρώτων οδοντιάτρων.

Για να απαντήσουμε στο ερώτημα περί της δράσεως οδοντιάτρων κατά την Αρχαιότητα θα πρέπει να εξετάσουμε εάν οι συνθήκες ήταν γόνιμες για την δράση επαγγελματιών οι οποίοι ασκούσαν αποκλειστικά το οδοντιατρικό επάγγελμα με ορθολογισμό, απαλλαγμένοι από υπερβατολογικά στοιχεία και προσηλωμένοι στην συστηματική μελέτη και την κλινική παρατήρηση για την αντιμετώπιση νόσων του στοματικής κοιλότητας.

Εξετάζοντας την αρχαία ελληνική ιατρική γραμματεία εντοπίζονται 27 σημαντικές ιατρικές προσωπικότητες από τον Ιπποκράτη (5^ος αι. π.Χ.) έως και τον Γαληνό της Περγάμου (2^ος αι. μ.Χ.) οι οποίοι συνέβαλαν στην ανάπτυξη της ορθολογικής οδοντιατρικής θεωρίας και πράξης. Παράλληλα με την έρευνα και συστηματική καταγραφή πληθώρας οδοντικών και στοματικών παρατηρήσεων σε μεγάλο αριθμό ιατρικών πραγματειών δημιουργείται ένας υπερβολικά μεγάλος αριθμός λημμάτων για την περιγραφή όρων του στοματογναθικού συστήματος και τον νόσων του. Η ύπαρξη ενός εξειδικευμένου οδοντιατρικού λεξιλογίου, όπως παρατηρείται κυρίως στο λεξικογραφικό έργο Ὀνομαστικόν του Ιούλιου Πολυδεύκη (2^ος αι. μ.Χ.) αντικατοπτρίζει το υψηλό επίπεδο εξέλιξης της οδοντιατρικής ως ιδιαίτερου κλάδου της Αρχαίας Ιατρικής.   

Ο μεγάλος αριθμός λημμάτων που αναφέρονται σε οδοντοστοματολογικά ζητήματα αντικατοπτρίζει την επιστήμη του στόματος και των δοντιών στα μέσα του 2^ου αι. μ.Χ. η οποία είχε εξελιχθεί αρκετά ώστε να διαθέτει ένα εξειδικευμένο λεξιλόγιο ικανό να περιγράψει ανατομικά στοιχεία, οδοντιατρικά εργαλεία και οδοντοστοματολογικές παθολογικές καταστάσεις. Αντίθετα στη Λατινική γραμματεία των πρώτων χριστιανικών αιώνων δεν παρατηρείται αντίστοιχος λεξιλογικός πλούτος που να αποδεικνύει την εξέλιξη της οδοντιατρικής. Η λατινική οδοντιατρική ορολογία ήταν απογοητευτικά περιορισμένη καλύπτοντας μόνο στοιχειώδεις έννοιες. Ακόμα και οι προσπάθειες του Κέλσου για την ανάπτυξη αντίστοιχων λατινικών όρων με τους ελληνικούς  δεν στάθηκαν αρκετές για να επιτευχθεί μια συμπαγής μάζα οδοντιατρικών όρων και εννοιών.

 Γραπτές πηγές

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι οι πρώτες οδοντιατρικές αναφορές εντοπίζονται στους θεμελιωτές της δυτικής επιστημονικής σκέψης, τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, ενώ οι πρώτες πληροφορίες για άσκηση της οδοντιατρικής ως ξεχωριστής ειδικότητας μας παρέχονται ήδη από τον Ηρόδοτο (5^ο αι. π.Χ.). Σύμφωνα με τη διήγησή του στην Αίγυπτο υπήρχε μεγάλο πλήθος ιατρών, οι περισσότεροι από τους οποίους ειδικεύονταν στη θεραπεία συγκεκριμένων νόσων. Εκτός των άλλων υπήρχαν και ιατροί των δοντιών, οι οποίοι προφανέστατα καλούνταν να αντιμετωπίσουν τις οδοντικές παθήσεις, ίσως όχι νοσήματα της στοματικής κοιλότητας με την ευρεία έννοια.

῾Η δὲ ἰητρικὴ κατὰ τάδε σφι δέδασται· μιῆς νούσου ἕκαστος ἰητρός ἐστι καὶ οὐ πλεόνων. Πάντα δ᾿ ἰητρῶν ἐστι πλέα· οἱ μὲν γὰρ ὀφθαλμῶν ἰητροὶ κατεστᾶσι, οἱ δὲ κεφαλῆς, οἱ δὲ ὀδόντων, οἱ δὲ τῶν κατὰ νηδύν, οἱ δὲ τῶν ἀφανέων νούσων.

[ Η δε ιατρική κατ αυτόν τον τρόπο λένε ότι είναι διαχωρισμένη· για μία νόσο είναι κάθε γιατρός και όχι για περισσότερες.  Για όλα υπάρχει γιατρός· οι μεν λοιπόν έχουν γίνει γιατροί των ματιών,  οι δε της κεφαλής, άλλοι των δοντιών, άλλοι για την κοιλιά και άλλοι για τις μη φανερές νόσους.]

Αργότερα, την εποχή των Αντωνίνων, ο Γαληνός της Περγάμου, αναφέρεται επανειλημμένα σε ειδικούς για τα δόντια (ὀδοντικούς ἰατροὺς), οι οποίοι μαζί με τους ὀφθαλμικούς ἰατροὺς και τους ὠτικοὺς ἰατροὺς (ιατρούς των αυτιών) φαίνεται ότι αποτελούσαν τις συχνότερες ειδικότητες. Παράλληλα με αυτές τις ιατρικές ειδικότητες υπήρχε έντονη διαμάχη μεταξύ των ιατρικών σχολών, και κυρίως των δογματικών και των εμπειρικών, ως προς τις επιμέρους ιατρικές ειδικεύσεις.

Στο γαληνικό σύγγραμμα Πρὸς Θρασύβουλον βιβλίον πότερον ἰατρικῆς ἤ γυμναστικῆς ἐστι τὸ ὑγιεινόν, ο Γαληνός μεταξύ άλλων αναφέρεται και στις διακριτές ιατρικές ειδικότητες μεταξύ των οποίων και των ιατρών των δοντιών. Χρησιμοποιεί επανειλημμένα τον όρο ὀδοντικοί ἰατροί και σε άλλα έργα όπως στην πραγματεία Περὶ τῶν τῆς ἰατρικῆς μερῶν, η οποία έχει διασωθεί σε λατινική και αραβική μετάφραση. Το ενδιαφέρον είναι ότι εντοπίζει την επαγγελματική τους δράση κυρίως στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια.

Ανάλογη πληροφορία για την ύπαρξη οδοντιάτρων στη Ρώμη μας δίδει και ο σπουδαίος λατίνος ποιητής Marcus Valerius Martialis, ο οποίος αναφέρει τον Cascellius ο οποίος ασχολούνταν με την εξαγωγή ή τη θεραπεία των δοντιών που πονούσαν:

 Eximit aut reficit dentem Cascellius aegrum

[Ο Κασκέλλιος βγάζει ή ξαναφτιάχνει το χαλασμένο δόντι]

Η ύπαρξη οδοντιάτρων είναι δεδομένη σε ό,τι αφορά τις γραπτές πηγές. Αυτό όμως που προβληματίζει είναι γιατί στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια. Άραγε υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος για τον οποίο το οδοντιατρικό επάγγελμα ανθεί σε αυτές τις πόλεις; Την απάντηση δίνει ο Γαληνός κατά τη διαπραγμάτευση για τις ιατρικές εξειδικεύσεις και μάλλον έχει διαχρονικό χαρακτήρα:

[Capitulum II doctrine prime de diuisione medicatiue secundum empericos, improbando eos.]

At vero neque incidendo singulam predictarum adhuc in minores particulas concordantadinuicem, ut est dicere, emperici et dogmatici; quin etiam, si quidem omnia talia nominauerit aliquis partes medicatiue, qualia in Roma maxime et ad multa et minora diuidere ea non cessant, dentales quosdam et auriculares et anales medicos nominantes, in aporiam veniet sermo maiorem, quamuis et his occdsionem aliquam circa hoc prebuerit nomen optalmicorum, id est oculicorum, non nuper impositum, sed multo iam elapso tempore; si enim oculorum solorum fuerit aliquis medicus, non irrationabiliter videbitur et dentium aliquis alius esse et aliarum vniuscuiusque corporis partium propri(u)s, ut sint tot medici quot particule, ac etiam apunctores et erniarum incisores alii quidam et lapidum incisores.….

In parua enim ciuitate appungens aliquis oculos aut incidens ernias nequaquam nutrietur; Roma vero et Alexandria propter multitudinem hominum sufficientes sunt nutrire et eum, qui quamcumque artem operatur;.

[Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στα μέρη της ιατρικής σύμφωνα με τη διδασκαλία των εμπειρικών

Αλλά δεν συμφωνούν μεταξύ τους οι εμπειρικοί και οι δογματικοί ούτε ως προς τη διαίρεση σε μικρότερα μόρια του καθενός από τα έως τώρα αναφερθέντα μέρη. Τουναντίον, αν κάποιος όριζε ως μέρη της ιατρικής όλα εκείνα τα οποία, στη Ρώμη κατ’ εξοχήν, δεν σταματούν να τα διαχωρίζουν σε πολλά και ελάσσονα, αποκαλώντας κάποιους οδοντικούς και ωτικούς και εδρικούς γιατρούς, η συζήτηση θα οδηγήσει σε μείζον αδιέξοδο, μόλο που και γι’ αυτά έδωσε ορισμένη αφορμή το όνομα των οφθαλμικών, δηλ. των οφθαλμιάτρων, το οποίο όνομα δεν καθιερώθηκε πρόσφατα, αλλά αφότου καθιερώθηκε έχει ήδη περάσει πολύς χρόνος. Διότι αν υπήρξε κάποιος γιατρός για τα μάτια και μόνο, δεν θα φανεί παράλογο ότι και για τα δόντια υπήρξε κάποιος άλλος γιατρός και κάποιος άλλος αρμόδιος για το καθένα ξεχωριστά από τα μέρη του σώματος, με αποτέλεσμα να υπάρχουν τόσοι γιατροί όσα είναι και τα μόρια [του σώματος], και ακόμη κάποιοι άλλοι παρακεντητές και κηλοτόμοι και λιθοτόμοι. Αν αυτοί πάρουν έτσι την ονομασία τους, θα υπάρξουν περισσότεροι γιατροί απ’ όσα είναι τα μόρια του σώματος, διότι για το κάθε νόσημα ξεχωριστά θα υπάρξει και ένας γιατρός. Και δεν είναι αξιοθαύμαστο ότι σε τόσα πολλά μέρη διαιρείται η πιο μεγάλη τέχνη απ’ όσες υπάρχουν και ότι μέσα στην πιο μεγάλη πολιτεία αν ψάχνεις να βρεις γιατρό για όλα, τον βρίσκεις. Διότι μέσα σε μια μικρή πολιτεία ένας που παρακεντεί τα μάτια ή εγχειρίζει την κήλη με κανέναν τρόπο δεν θα βρίσκει τροφή. Η Ρώμη όμως και η Αλεξάνδρεια, λόγω του πλήθους των κατοίκων τους, επαρκούν να θρέψουν κάποιον, οποιαδήποτε τέχνη και αν ασκεί.]

Επομένως εξειδικευμένοι οδοντίατροι εντοπίζονται κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου μπορούν να κερδίσουν τα αναγκαία για την επιβίωσή τους. Παράλληλα, όμως, με τους οδοντιάτρους δεν θα πρέπει να αγνοούμε την ενασχόληση με οδοντικές παθήσεις δύο ακόμα κατηγοριών. Οι λαϊκοί θεραπευτές υπήρχαν και εξακολουθούν να υπάρχουν σε όλους τους πολιτισμούς και δρουν μέσα στα πλαίσια της λαϊκής παράδοσης. Επίσης, κατά την αρχαιότητα ήταν σύνηθες το φαινόμενο ιατροί οι οποίοι ήταν εξειδικευμένοι στην χειρουργική των οστών να πραγματοποιούν και οδοντιατρικές επεμβάσεις. Άρα στον αρχαίο κόσμο με την οδοντιατρική ασχολούνται λαϊκοί θεραπευτές, ιατροί εξειδικευμένοι στην οδοντιατρική (λόγιοι – «επιστήμονες» που έχουν μελετήσει την αρχαία ιατρική γραμματεία), χειρούργοι αλλά και επαγγελματίες εμπειρικοί οδοντίατροι.

   

Αρχαιολογικά Τεκμήρια (Οδοντιάτρων και Οδοντιατρείων)

Αν και η ιατρική και η οδοντιατρική στην Αρχαία Αίγυπτο προηγείται της ελληνικής, μελέτες έχουν καταδείξει ότι υπήρχε ώσμωση μεταξύ ελλήνων και αιγυπτίων ιατρών, γεγονός που επηρέασε καταλυτικά την εξέλιξη της ελληνικής οδοντιατρικής. Εκ των πραγμάτων, για να εξετάσουμε την εγκυρότητα της προαναφερθείσας αναφοράς του Ηροδότου οφείλουμε να μελετήσουμε την οδοντιατρική στην Αίγυπτο πριν από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου.

Ο τίτλος του οδοντιάτρου στην Αρχαία Αίγυπτο απαντάται από την εποχή του Παλαιού Βασιλείου και μετά. Αν και ο αιγυπτιακός όρος για τον ιατρό ήταν ο sỉnw. Από την άλλη πλευρά ο όρος οδοντίατρος  χαρακτηρίζονταν από ένα μάτι και από ένα οριζόντιο χαυλιόδοντα ελέφαντα συνοδευόμενο πάντα από το αντίστοιχο σύμβολο της ιεραρχίας.

Πιο συγκεκριμένα υπάρχουν δύο λέξεις οι οποίες σημαίνουν δόντι:  α) ỉbḥ το οποίο συχνά γράφεται ως nḥḏt ή nḥdt και  β) πιο σπάνια μορφή είναι ṯst. Η μελέτη των κειμένων από τα οποία προέρχονται τα ανωτέρω ιερογλυφικά που αναπαριστούν των όρο δόντι δεν μπορεί να δώσει επαρκή στοιχεία για την απόδοση διαφορετικής έννοιας σε κάθε μια λέξη, π.χ. τομέων, κυνοδόντων ή γομφίων. Ωστόσο σε ορισμένα κείμενα εμφανίζονται ταυτόχρονα οι λέξεις ỉbḥw και nḥḏwt γεγονός το οποίο ενδεχομένως να υποδηλώνει ότι η δεύτερη λέξη χρησιμοποιείται για μεγαλύτερα δόντια ή γομφίους.

Ο Junker σε μια εκτεταμένη ανάλυση του της επιτύμβιας στήλης του Iry σημείωσε την παρουσία ορισμένων ιδιαίτερων οδοντιατρικών τίτλων όταν εμφανίζεται το ỉbḥy «αυτός που ενδιαφέρεται για τα δόντια», δηλαδή οδοντίατρος, ỉrw ỉbḥ «αυτός που ασχολείται με τα δόντια», επίσης οδοντίατρος.

Όμοια τους υψηλότερους τίτλους rw ỉbḥy και rw ỉrw ỉbḥ τα οποία σημαίνουν «επικεφαλής οδοντίατρος» και επίσης το wr ibhy pr-^c3 μεταφράζεται σε «επικεφαλής οδοντίατρος» του Μεγάλου Οίκου. Τέλος ο Junker σημειώνει ότι ο τίτλος rw ỉbḥy εμφανίζεται μαζί με το sỉnw ανάμεσα στους τίτλους του Ḥesy-Rē αξιωμaτούχου της 3^ης δυναστείας.

Ο Ḥesy-Rē είναι ο πρώτος που φέρει τον τίτλο του οδοντίατρου, αλλά και του ιατρού, έζησε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Φαραώ Ζοζέρ  2600 π.Χ.  Είχε τον τίτλο «Αρχηγός των οδοντιάτρων και ιατρών». Ήταν και μέλος του στενότερου κύκλου του Φαραώ με το αξίωμα του επιστάτη των βασιλικών γραφέων.

Η πιο πρόσφατη, και ιδιαίτερα σημαντική, ανακάλυψη πραγματοποιήθηκε το 2006 στη νεκρόπολη της Σάκκαρα, η οποία βρίσκεται 20 χιλ. νότια του Καΐρου. Πρόκειται για την πρώτη εύρεση νεκροταφείου οδοντιάτρων στη σκιά της βαθμιδωτής πυραμίδας του Φαραώ Ζοζέρ. Συγκεκριμένα ανακαλύφθηκαν τρεις τάφοι οι οποίοι χρονολογούνται από την 5^η Δυναστεία (περ. 2494 έως 2345π.Χ.).

Από τις επιγραφές που βρέθηκαν αποδεικνύεται ότι οι εν λόγω οδοντίατροι ήταν εξέχοντα μέλη της κοινότητας και μάλιστα περιποιούνταν τα δόντια των Φαραώ και των οικογενειών τους. Η δε θέση κοντά στην πυραμίδα του Ζοζέρ αποτελεί ένδειξη του σεβασμού τον οποίο απολάμβαναν οι οδοντίατροι από τους βασιλείς της Αιγύπτου.

Οι τάφοι δεν περιείχαν μούμιες αλλά από τις τοιχογραφίες είναι γνωστά τα ονόματά τους. Πρόκειται για  τον Αρχιοδοντίατρο Iy Mry και δύο ακόμα τους Kem Msw και Sekhem Ka. Κατά τον Xαουάς δεν πρέπει να είχαν συγγενική σχέση, αλλά ήταν συνάδελφοι ή συνεργάτες.

Στον αντίποδα στη Ρώμη ήδη από το 1720 ο Marco Antonio Boldetti αναφέρει την ύπαρξη μιας επιτύμβιας στήλης στην οποία έχει χαραχτεί το όνομα Αλέξανδρος και απεικονίζεται μια οδοντάγρα εμπρός από τα βραχέα σκέλη της οποίας εμφανίζεται ένα αντικείμενο που μοιάζει με δόντι. Πρόκειται για πρώιμη χριστιανική ταφική απεικόνιση η οποία βρέθηκε στο  κοιμητήριο St. Cyriaca της Via Tiburtina, στο λόφο πάνω από τη Basilica Papale di San Lorenzo fuori le Mura.

Στο ίδιο κοιμητήριο έχουν βρεθεί άλλοι δύο διαφορετικοί τάφοι, οι οποίοι επίσης χρονολογούνται τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Κατά τον Rodolfo Lanciani, ο πρώτος τάφος ανήκε σε οδοντίατρο με το όνομα Victorinus ή Celerinus και υπήρχε επιγραφή με εγχάρακτα τα εργαλεία τα οποία χρησιμοποιούνταν για την εξαγωγή των δοντιών. Πιο εντυπωσιακή είναι η αναφορά Lanciani (στα 1893) πως τέτοιες αναπαραστάσεις δεν ήταν σπάνιες σε επιτύμβιες στήλες! Επομένως θα πρέπει να υποθέσουμε ότι μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει καμία σημαντική ερευνητική προσπάθεια καταγραφής και δημοσίευσης, ώστε να έχουμε μια καλύτερη εικόνα. Το σίγουρο είναι ότι το μέλλον επιφυλάσσει εκπλήξεις και θα πρέπει να θεωρηθεί σχεδόν βέβαιο ότι θα υπάρξει ακόμα μεγαλύτερη τεκμηρίωση του οδοντιατρικού επαγγέλματος από αρχαιολογικά ευρήματα.  

Η δεύτερη επιτύμβια στήλη που αναφέρει ο Lanciani έχει βρεθεί στο ίδιο κοιμητήριο αλλά σε γειτονική κατακόμβη. Η συγκεκριμένη ανήκει σε ιατρό, γενικό χειρουργό· η οδοντάγρα, το σύμβολο της οδοντιατρικής, βρίσκεται σε περίοπτη θέση μεταξύ των υπολοίπων χειρουργικών εργαλείων. Πιθανότατα πρόκειται για χειρουργό, ο οποίος μεταξύ των άλλων χειρουργικών επεμβάσεων πραγματοποιούσε και οδοντιατρικές επεμβατικές πράξεις χειρουργικής φύσεως, όπως η εξαγωγή δοντιών, χωρίς να αποκλείεται η άσκηση και μη επεμβατικής οδοντιατρικής.

Στη Μ. Ασία, στις ανασκαφές της ευρύτερης περιοχής της Περγάμου, έχει ανακαλυφθεί επιτύμβια στήλη ιατρού του 1^ου αι. μ.Χ. Μεταξύ των χειρουργικών εργαλείων απεικονίζονται μια οδοντάγρα και μια βελάγρα (για την αφαίρεση βέλους). Η επιτύμβια στήλη φυλάσσεται στο Μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο .

Από την εξέταση των χειρουργικών εργαλείων προκύπτει ότι πρόκειται εμφανέστατα για δυο αρπάγες χειρουργικής χρήσης με ισομήκη σκέλη. Οι αρθρώσεις απεικονίζονται ως δίσκοι, ενώ οι απολήξεις των λαβών θυμίζουν κομβία. Τα μικρά σκέλη εφάπτονται ελαφρά. Η πρώτη από τα δεξιά (πλησιέστερα προς τον καθήμενο αποθανόντα ιατρό) ως προς τα μικρά σκέλη εμφανίζει έντονη κυρτότητα και αυτό μετά από μια αρχική παράλληλη πορεία των λαβών για να κλείσουν στις κορυφές τους σαν τανάλια. Αντίθετα, τα σκέλη της αριστερή τανάλιας φαίνονται να πορεύονται παράλληλα διατηρώντας την επαφή τους, όπως μια πένσα. Αν και είναι δύσκολο να αποφανθεί κανείς από ένα ανάγλυφο, φαίνεται ότι πιθανώς η πρώτη από δεξιά έχει τα χαρακτηριστικά οδοντάγρας και η έτερη είναι βελάγρα. Είναι μάλλον απίθανο στο ίδιο μοτίβο χειρουργικών εργαλείων να απεικονίζονται δύο διαφορετικά είδη οδοντάγρας ή βελάγρας.

  

Πρώιμα Οδοντιατρεία

Την περίοδο 1984 – 1985, κατά τη διάρκεια ανασκαφών που πραγματοποίησε ομάδα αρχαιολόγων του Νορβηγικού Ινστιτούτου της Ρώμης στην καρδιά της Ρωμαϊκής Αγοράς (Forum Romanum) ανακαλύφθηκε ένα αναπάντεχο εύρημα, το οποίο αλλάζει την μέχρι σήμερα εικόνα για τον τρόπο άσκησης της οδοντιατρικής. Συγκεκριμένα στο ναό των Διόσκουρων (Κάστορα και Πολυδεύκη) σε ένα από τα καταστήματα (tabernae) τα οποία ήταν χτισμένα στη βάση του και είχε μέτωπο στη διασταύρωση των οδών Via Sarca και Vicus Tuscus βρέθηκε ένας εκπληκτικά μεγάλος αριθμός ανθρώπινων δοντιών.

Πρόκειται για 86 δόντια τα οποία όλα εμφάνιζαν εκτεταμένες τερηδονικές βλάβες και είχαν εξαχθεί με μεγάλη επιδεξιότητα. Ο βαθμός δεξιότητας ήταν τόσο υψηλός, ώστε ανακαλύφθηκε δόντι το οποίο αφαιρέθηκε με άθικτη την εύθραυστη τερηδονισμένη μύλη του και μαζί έφερε προσκολλημένο στη ρίζα του μικρό τμήμα του φατνιακού οστού της γνάθου.

Συγκεκριμένα από τα 86 δόντια ήταν: 81 γομφίοι, 3 προγόμφιοι και 2 νεογιλοί γομφίοι. Οι μόνιμοι γομφίοι επιμέρους αποτελούνταν από 35 τρίτους γομφίους (άνω και κάτω), 17 δεύτερους γομφίους και 29 πρώτους γομφίους με ίση κατανομή μεταξύ των τόξων (άνω και κάτω). Όλα τα δόντια είχαν εκτεταμένες ρωγμές και ατελή κατάγματα στην αδαμαντίνη, οδοντίνη και οστεΐνη, λόγω της συστολής από την αφυδάτωσή τους. Όλα τα δόντια εκτός από δυο είχαν βαθιές τερηδονικές κοιλότητες στρογγυλού σχήματος, οι περισσότερες από τις οποίες εκτίνονταν κοντά ή και μέσα στον πολφικό θάλαμο.

Οι περισσότερες βλάβες (n=74) εντοπίζονταν στις όμορες επιφάνειες και σε 43 περιπτώσεις οι βλάβες περιελάμβαναν επίσης ή εντοπίζονταν στην μασητική επιφάνεια. Από τις 74 όμορες βλάβες οι 28 εκτείνονταν ή είχαν την αφετηρία τους στην επιφάνεια της ρίζας. Όταν εξετάσθηκαν σε στερεομικροσκόπιο δεν υπήρχαν εμφανή σημεία μηχανικής απόξεσης ή τροχίσματος, όμως σε αρκετούς από τους γομφίους υπήρχαν σαφή επιφανειακά οριζόντια ίχνη εργαλείου στην όμορη περιοχή τα οποία προφανώς έγιναν από μοχλούς που χρησιμοποιήθηκαν για την εξαγωγή. Τα περισσότερα δόντια παρουσίαζαν σημαντική έως εκτεταμένη μασητική αποτριβή με συχνή αποκάλυψη της οδοντίνης της μύλης αντίστοιχα με τις κορυφές των φυμάτων. Παρά την εκτεταμένη καταστροφή της οδοντικής δομής από την τερηδόνα είναι αξιοσημείωτο ότι τα δόντια αυτά είχαν εξαχθεί χωρίς εμφανή κατάγματα. Σε 20% των δοντιών καταγράφηκαν μικρά κατάγματα των κεκαμμένων ακροριζίων. Μικρές ποσότητες τρυγίας καταγράφηκαν σε μερικές περιπτώσεις κυρίως κοντά στην ένωση αδαμαντίνης οστέινης. Μόνο σε τρεις περιπτώσεις γομφίων παρατηρήθηκαν τέτοιες εναποθέσεις στο μέσο της επιφάνειας των άπω ριζών. Σε έναν τρίτο άνω γομφίο μέρος του παρειακού πετάλου της φατνιακής ακρολοφίας ήταν ακόμα προσκολλημένο στις ρίζες.

Σε ό,τι αφορά τον χώρο που ανευρέθηκαν τα δόντια φαίνεται ότι δεν λειτουργούσε αμιγώς για την άσκηση της οδοντιατρικής, καθώς βρέθηκαν 13.000 θραύσματα κεραμικών σκευών και μεγάλος αριθμός κομματιών γυαλιού. Πριν προχωρήσουμε στην αξιολόγηση των θραυσμάτων θα πρέπει να αναφέρουμε ότι ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο ήταν η ανεύρεση νομισμάτων, η κοπή των οποίων ανάγεται στην περίοδο της δυναστείας των Φλαβίων και του αυτοκράτορα Τραϊανού. Επομένως η λειτουργία του πρώιμου οδοντιατρείου χρονολογείται περίπου μεταξύ των ετών 50 έως 100 μ.Χ.  

Τα προαναφερθέντα θραύσματα κεραμικών και κομμάτια γυαλιού  αντιστοιχούσαν σε μικρά γυάλινα φιαλίδια, κεραμικά κανατάκια, κύπελλα, τα οποία έφεραν ίχνη καλλυντικών, όπως χρωστικών (πορφυρά, μπλε και κίτρινη), φαρμάκων και αρωμάτων. Επίσης, βρέθηκαν μικροεργαλεία από ελεφαντόδοντο όπως κοχλιάρια, οδοντογλυφίδες, σπάτουλες κ.α. Γενικά πιστεύεται ότι πρόκειται για εργαλεία και αντικείμενα τα οποία χρησιμοποιούνταν εκτός από οδοντιάτρους κυρίως από φαρμακοποιούς. Όλα αυτά τα στοιχεία οδηγούν στην υπόθεση ότι ενδεχομένως η κοσμητική και η φαρμακευτική να ασκούνταν μαζί με την οδοντιατρική σε αυτό τον χώρο²³.

Από τη μελέτη των ανακαλυφθέντων δοντιών είναι βέβαιο ότι η εξαγωγή τους πραγματοποιήθηκε από εξειδικευμένο και έμπειρο προσωπικό. Αν σε αυτό προστεθεί ότι τα φιαλίδια έφερα ίχνη φαρμάκων τότε θα πρέπει θα θεωρήσουμε ότι σε αυτό το είδος χώρων υγείας – οδοντιατρείων παρέχονταν και θεραπευτικές αγωγές για την αντιμετώπιση οδοντοστοματολογικών παθήσεων και δεν περιορίζονταν αποκλειστικά στην εξαγωγή δοντιών. Εξάλλου η ιατρική και οδοντιατρική γνώση που συσσωρεύτηκε από την εποχή του Ιπποκράτη μέχρι και την ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο ήταν εκτενέστατη και σχετικά εύκολα προσβάσιμη όχι μόνο για τους ειδικούς της ιατρικής αλλά και για το ευρύτερο εγγράμματο ρωμαϊκό κοινό. Άρα, ένας οδοντίατρος της περιόδου, μπορούσε να είναι εφοδιασμένος με την απαραίτητη θεωρητική γνώση για την άσκηση του επαγγέλματός του. Ειδικά στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια, λόγω του εμπορίου φαρμακευτικών υλών, ένας οδοντίατρος ή ιατρός μπορούσε να έχει πρόσβαση σε κάθε είδους βότανο ή επιμέρους συστατικό και της πιο πολύπλοκης φαρμακευτικής συνταγής. Έτσι ένας οδοντίατρος ήταν σε θέση να χρησιμοποιήσει  φάρμακα τα οποία λαμβάνονταν ως διακλύσματα, ενστάγματα, επιθέματα, επισπάσματα, έμπλαστρα ή καταπλάσματα, επιχρίσματα ή επαλείψεις, διαμασήματα, αναγαργαρίσματα, υποθυμιάματα, πυρίαι ή πυριάματα, ωτέγχυτα και ρινέγχυτα, αλλά και καύσεις.

Τα κατάλληλα φάρμακα ο οδοντίατρος τα επέλεγε ανάλογα με την περίπτωση που όφειλε να θεραπεύσει, συμβουλευόμενος βιβλία, όπως το Περὶ ὕλης ἰατρικῆς του Διοσκουρίδη, γαληνικά έργα όπως το Περὶ κράσεως καὶ δυνάμεως τῶν ἁπλῶν φαρμάκων και ειδικά από το βιβλίο Ε΄ έως και το βιβλίο Λ΄ στα οποία ο Γαληνός καταγράφει με αλφαβητική σειρά απλές ουσίες με φαρμακευτική άρα και οδοντιατρική χρήση. Πιθανότερο είναι ο αρχαίος οδοντίατρος να μελετούσε συγκεκριμένα τμήματα έργων φαρμακολόγων ιατρών, αφού όλοι ασχολήθηκαν συστηματικά με τις παθήσεις των δοντιών και της στοματικής κοιλότητας Για παράδειγμα στα βιβλία Ε΄ και Ζ΄ του Περὶ συνθέσεως φαρμάκων τῶν κατὰ τόπους του Γαληνού καταγράφονται θεραπευτικές αγωγές για την αντιμετώπιση οδοντικών και στοματικών παθολογικών καταστάσεων αντίστοιχα. Σε καθημερινή βάση ο αρχαίος οδοντίατρος συμβουλευόταν πιο πρακτικά φαρμακολογικά εγχειρίδια όπως το νόθο έργο του Διοσκουρίδη Περὶ ἁπλῶν φαρμάκων (γνωστό και ως Εὐπόριστα ή Περὶ εὐπορίστων) ή άλλα με παρόμοια δομή, όπου τα συνιστώμενα φάρμακα καταγράφονταν ανάλογα με το είδος της πάθησης του δοντιού ή της στοματικής κοιλότητας²⁵.

Εκτός όμως από τις φαρμακευτικές αγωγές ο αρχαίος οδοντίατρος είχε στη φαρέτρα του και μια σειρά από εργαλεία με τα οποία επενέβαινε χειρουργικά, όταν απαιτούνταν, και αφού πρώτα είχε εξαντλήσει κάθε άλλο πιθανό μέσο θεραπείας. Ο αρχαίος οδοντίατρος όφειλε να υπακούει και να εφαρμόζει πιστά την ιπποκρατική αρχή:

Ὁκόσα φάρμακα οὐκ ἰῆται, σίδηρος ἰῆται· ὄσα σίδηρος οὐκ ἰῆται πῦρ ἰῆται· ὄσα δὲ πῦρ οὐκ ἰῆται, ταῦτα χρὴ νομίζειν ἀνίατα .

[Όσα νοσήματα δεν θεραπεύονται με τα φάρμακα, θεραπεύονται με τις εγχειρήσεις· όσα δεν θεραπεύονται με τις εγχειρήσεις, θεραπεύονται με τις καυτηριάσεις· όσα, τέλος, δεν θεραπεύονται με τις καυτηριάσεις, πρέπει αναγκαστικά να θεωρούνται ανίατα.] 

 Όταν πλέον τα φάρμακα δεν μπορούσαν να θεραπεύσουν μια οδοντική πάθηση τότε ο οδοντίατρος είτε θα καυτηρίαζε το δόντι που πονούσε με καυτήριον είτε θα προχωρούσε σε εξαγωγή με τη χρήση οδοντάγρας. Η χρήση της οδοντάγρας, ήταν το έσχατο μέσον, όταν και ο καυτηριασμός είχε ήδη αποτύχει. Το καυτήριον αποτελεί ένα σιδερένιο χειρουργικό εργαλείο το οποίο αφού πυρακτωνόταν εφαρμοζόταν στο σπασμένο δόντι που πονούσε.

Ο Γαληνός αναφέρει και άλλα όργανα, όπως το περιχαρακτήριον, τη ῥίνη και το πιο σημαντικό από όλα, ένα μικρό τρυπάνι για τη διάτρηση των δοντιών. Το περιχαρακτήριον είχε ως κύρια λειτουργία την περιχάραξη του περιοδοντικού ιστού, ώστε να αποκολληθούν τα ούλα από τα δόντια και να είναι ευκολότερη η εξαγωγή των δοντιών. Η ῥίνη χρησίμευε για τη λείανση προεξοχών των δοντιών. Μάλιστα ο Γαληνός αναφέρει ότι επινόησε σιδερένια ρίνη προκειμένου να λειάνει με μεγαλύτερη ταχύτητα προέχοντα περιοδοντικά δόντια. Το πλέον εκπληκτικό εργαλείο το οποίο δημιούργησε είναι ένα λεπτό τρυπάνι για τη διάτρηση της μύλης του δοντιού και την έγχυση στο εσωτερικό του σπόρων υοσκυάμου. Η διάνοιξη του δοντιού πραγματοποιείται όταν όλοι οι προηγούμενοι θεραπευτικοί μέθοδοι αντιμετώπισης του οδοντικού άλγους αποτυγχάνουν. Ο Γαληνός, ο οποίος είναι ο πρώτος που ανακάλυψε τη νεύρωση των δοντιών, γνώριζε ότι ο οδοντικός πόνος προέρχεται και από το προσφυόμενο νεύρο. Με τη διάνοιξη η αναλγητική φαρμακευτική ουσία φθάνει στον πολφό και άρα επιδρά άμεσα στο νεύρο καταπραΰνοντας τον πόνο. Τόσο το τρυπάνι το οποίο δημιούργησε όσο πολύ περισσότερο η όλη τεχνική που επινόησε και εφάρμοσε αποτελεί κορυφαίο σταθμό της αρχαίας Ελληνικής Οδοντιατρικής και ιδιαίτερα της Οδοντικής Χειρουργικής. Ωστόσο, εκτός από τα εργαλεία τα οποία αναφέρονται αποσπασματικά στην αρχαία ελληνική γραμματεία έχουν βρεθεί χειρουργικά εργαλεία με οδοντιατρική χρήση. Στον ελλαδικό χώρο μέχρι σήμερα είναι γνωστή η ανακάλυψη τριών οδονταγρών στο Κάλλιον, στο Δίον και στην Πύδνα³³. Κατά τον G.M. Longfield – Jones υπάρχουν τρεις συλλογές οδοντιατρικών εργαλείων στον ευρωπαϊκό χώρο, οι οποίες χρονολογούνται στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο. Η πρώτη βρίσκεται στο Medizinhistorisches Museum στο Ingolstadt της Βαυαρίας και αποτελείται από 26 οδοντιατρικά εργαλεία, η δεύτερη στο Privatbesitz Coldeck της Βρέμης αποτελούμενη από 18 εργαλεία και η τρίτη συλλογή φυλάσσεται στο Ashmolean Museum του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και ανήκει στη συλλογή New Milton και περιλαμβάνει 10 ασημένια οδοντιατρικά εργαλεία. Η τελευταία μελετήθηκε από τον Longfield – Jones ο οποίος υποστηρίζει ότι πρόκειται για αμιγώς οδοντιατρικά εργαλεία. Αυτά αγοράσθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ‘60 από την Κωνσταντινούπολη και πιστεύεται ότι προέρχονται από την ευρύτερη περιοχή της Μ. Ασίας.  Λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθός τους, ο Longfield – Jones θεωρεί ότι κάποια από αυτά χρησιμοποιούνταν για τη διάνοιξη αποστημάτων, απόξεση ούλων, αλλά και σε θεραπευτικές τεχνικές οδοντικής χειρουργικής για την αντιμετώπιση οδοντικών προβλημάτων. Ο Longfield – Jones δικαιολογεί την απουσία οδοντάγρας με το αιτιολογικό ότι οι ιατροί προτιμούσαν να χαλαρώσουν το προς εξαγωγή δόντι και στη συνέχεια να το εξαγάγουν με τα δάκτυλα. Πιθανότερο θα πρέπει να θεωρείται ότι οι οδοντάγρες που χρησιμοποιούσε ο αρχαίος οδοντίατρος ήταν από σίδηρο και όχι από ασημί, το οποίο είναι πιο μαλακό μέταλλο και δεν είναι σταθερό για την άσκηση της δύναμης που απαιτείται για την εξαγωγή. Η χρήση οδονταγρών από σίδερο ήταν γενικευμένη στον αρχαίο κόσμο αλλά ελάχιστα δείγματα έχουν διασωθεί ένεκα της ταχείας καταστροφής τους από την εύκολη οξείδωση του μετάλλου. Παρά τις όποιες επιφυλάξεις που μπορούν να διατυπωθούν, δεν μπορεί να αποκλεισθεί ότι τα εικονιζόμενα εργαλεία χρησιμοποιούνταν όχι μόνο για μικροχειρουργικές γενικές επεμβάσεις αλλά και για επεμβάσεις στη στοματική κοιλότητα. Σε κάθε περίπτωση, τόσο με τις φαρμακευτικές αγωγές όσο και με οδοντιατρικά χειρουργικά εργαλεία ο οδοντίατρος του αρχαίου κόσμου ήταν σε θέση να αντιμετωπίσει μια σειρά από παθήσεις της στοματικής κοιλότητας συμπεριλαμβανομένων και των δοντιών. Αυτές οι παθήσεις, σύμφωνα με τις κατηγοριοποιήσεις στις φαρμακολογικές πραγματείες του Γαληνού αλλά και στο νόθο έργο του Διοσκουρίδη, διακρίνονται σε: Οδονταλγίες, εξαγωγές δοντιών, συμπτώματα οδοντοφυΐας, αιμωδίες δοντιών, κινητικότητα και πλαδαρότητα δοντιών, πρηξίματα ούλων, επουλίδες (εξογκώματα ούλων), απογύμνωση ούλων, σήψη, διαβρωτικά έλκη, άφθες και κακοσμία στοματικής κοιλότητας. 

Ολοκληρώνοντας θα πρέπει να επισημάνουμε εμφατικά ότι οδοντίατροι ως ειδικευμένοι ιατροί έδρασαν τουλάχιστον από τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες. Ήδη η οδοντιατρική θεωρία και θεραπευτική, με προεξάρχουσα τη φαρμακευτική οδοντική θεραπευτική, εμφανίζει ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο από την εποχή του Διοκλή της Καρύστου στις αρχές του 4^ου αι. π.Χ. Η δομή των διασωθέντων οδοντιατρικών αποσπασμάτων από το Ῥιζοτομικόν του Διοκλή υποδηλώνει ότι ανήκαν σε ένα ακόμα μεγαλύτερο σύνολο φαρμακευτικών συνταγών για την αντιμετώπιση οδοντοστοματολογικών παθήσεων.

Έτσι μέσω μιας προοδευτικής διαδικασίας συσσωρεύεται αξιοσημείωτη οδοντιατρική γνώση ως παράγωγο της οδοντιατρικής πρακτικής πολλών γενεών και η οποία εγγυάται μια σχετικά σταθερή μεταβίβασή της. Βέβαια, η οδοντιατρική θεωρία και πράξη εξελίσσεται ραγδαία φθάνοντας στο απόγειό της στα χρόνια του Γαληνού. Στη συνέχεια κατά την Ύστερη Αρχαιότητα και ειδικά τον Μεσαίωνα επέρχεται η κατάπτωση της οδοντιατρικής με αποτέλεσμα να μην παρατηρείται αξιοσημείωτη παραγωγή οδοντιατρικής γνώσης. Πλέον το κύριο χαρακτηριστικό κατά τη βυζαντινή περίοδο και τον δυτικό μεσαίωνα είναι η προσκόλληση στις αυθεντίες με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την πραγματεία Διδασκαλία περὶ τῶν ἐν τοῖς ὀδοῦσι παθῶν του Νεοφύτου Προδρομηνού, η οποία αποτελεί συλλογή αυτολεξεί αποσπασμάτων φαρμακευτικών συνταγών για παθήσεις των δοντιών από τα βιβλία Ε΄ και Ζ΄ του φαρμακολογικού έργου Περὶ συνθέσεως φαρμάκων τῶν κατὰ τόπους του Γαληνού.  

Η αρχαία ελληνική οδοντιατρική και οι θεραπευτές της αποτελούν τα θεμέλια για τη συγκρότηση της δυτικής οδοντιατρικής παράδοσης και, παρά τα σφάλματά της, ήταν ένα λαμπρό οικοδόμημα το οποίο διατηρήθηκε αναλλοίωτο για περισσότερο από 15 αιώνες. Μνημειώδες παράδειγμα εντοπίζεται στο διάσημο αναγεννησιακό ανατομικό έργο De humani corporis fabrica libri septem του Ανδρέα Βεσάλιου το οποίο εκδόθηκε το 1543. Συγκεκριμένα, στο πρώτο από τα έξι βιβλία, το ενδέκατο κεφάλαιο έχει τον τίτλο De dentibus qui etiam ossium numero ascribuntur (Περί των δοντιών, τα οποία επίσης προσμετρούνται στα οστά). Ακόμα και για τον Βεσάλιο, τον αναθεωρητή της γαληνικής ανατομίας, τα δόντια εξακολουθούν να θεωρούνται οστά, σύμφωνα με τις ιπποκρατικές, γαληνικές και αριστοτελικές αντιλήψεις. Τέλος ακόμα πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι σπέρματα της αρχαίας ελληνικής οδοντιατρικής παραμένουν ενεργά μέχρι και σήμερα σε λαϊκές οδοντιατρικές θεραπευτικές αγωγές και αυτό εν τέλει φανερώνει τη διαχρονική αξία της. 

Βιβλιογραφία

Κουτρούμπας Δ., Η Οδοντιατρική στον Αρχαίο Κόσμο, Ερευνητική Μονογραφία, Αθήνα: Τμήμα Οδοντιατρικής Ε.Κ.Π.Α., 2016