Αργυρές Οδοντοστοιχίες με Παρίσθμιους Συνδέσμους: Μια Μεταβατική Τεχνολογική και Κοινωνικοοικονομική Προσέγγιση στην Οδοντική Προσθετική του 19ου Αιώνα.

Οι αργυρές οδοντοστοιχίες, περιόδου 1830, με παρίσθμια συνδετικά ελατήρια,  οι οποίες ανήκουν στη συλλογή του Μουσείου της Οδοντιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Harvard, αποτελούν ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον τεκμήριο της μεταβατικής περιόδου της οδοντικής προσθετικής κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Το συγκεκριμένο έκθεμα αποτυπώνει ανάγλυφα τη συνύπαρξη παραδοσιακών και πρωτοποριακών υλικών, τις πρώιμες εμβιομηχανικές προκλήσεις της εποχής, καθώς και το έντονο ταξικό και κοινωνικό χάσμα που χαρακτήριζε την πρόσβαση στην οδοντιατρική περίθαλψη κατά τη βιομηχανική επανάσταση.

Η κατασκευαστική δομή της οδοντοστοιχίας, βασίζεται σε μια αργυρή μεταλλική βάση, η οποία διαμορφωνόταν με τη μέθοδο της σφυρηλάτησης (swaging) επάνω σε θετικό γύψινο ομοίωμα της γνάθου. Η επιλογή των υλικών τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για την αποκατάσταση των δοντιών,  αναδεικνύει μια σαφή διαφοροποίηση μεταξύ των πρόσθιων και των οπίσθιων δοντιών, η οποία βασιζόταν τόσο σε αισθητικά όσο και σε λειτουργικά κριτήρια της εποχής. *

Για την πρόσθια ζώνη επιστρατεύτηκε η χρήση δοντιών από πορσελάνη, μια ριζοσπαστική καινοτομία των αρχών του 1800. Η πορσελάνη εισήχθη για να αντικαταστήσει τα φυσικά ανθρώπινα ή ζωικά δόντια, προσφέροντας ανώτερη αισθητική και προστασία από την  αποσύνθεση, τη φθορά και τη δυσοσμία που προκαλούσε οι συνθήκες του στόματος.

Αντίθετα, για τους οπίσθιους γομφίους χρησιμοποιήθηκε παραδοσιακό ελεφαντόδοτο (ivory), λαξευμένο στο χέρι. Παρά την τάση του ελεφαντόδοντου να απορροφά στοματικά υγρά και να αλλοιώνεται με την πάροδο του χρόνου, η χρήση του παρέμενε αναγκαία για τα οπίσθια δόντια λόγω της ευκολίας μορφοποίησής του και της αντοχής του στις μασητικές δυνάμεις, δεδομένου ότι η τεχνολογία μαζικής παραγωγής πορσελάνινων δοντιών βρισκόταν ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Ανάλογα για τη βάση της οδοντοστοιχίας, χρησιμοποιήθηκε  μεταλλική πλάκα από άργυρο, επειδή ο βουλκανίτης (βουλκανισμένο καουτσούκ) και οι ακρυλικές ρητίνες δεν είχαν ακόμη ανακαλυφθεί.

Πέραν της υλικής διαφοροποίησης, το έκθεμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη μηχανική συγκράτησής του, η οποία βασίζεται σε παρίσθμια συνδετικά ελατήρια (buccal wire springs) κατασκευασμένα από χάλυβα ή χρυσό. Κατά την περίοδο εκείνη, η φυσιολογία της συγκράτησης μέσω της ατμοσφαιρικής πίεσης (δημιουργία αρνητικής πίεσης/αναρρόφησης μεταξύ της υπερώας και της οδοντοστοιχίας) δεν είχε αναπτυχθεί επιστημονικά. Ενώ η κάτω οδοντοστοιχία σταθεροποιούνταν ικανοποιητικά λόγω του ιδίου βάρους και της βαρύτητας, η άνω αντιμετώπιζε διαρκές πρόβλημα μετακίνησης  και πτώσης. Η τοποθέτηση των ελατηρίων στην παρίσθμια πλευρά, δηλαδή εξωτερικά των δοντιών και σε άμεση επαφή με την εσωτερική επιφάνεια των παρειών, έλυνε αυτό το πρόβλημα με καθαρά μηχανικό τρόπο: τα ελατήρια βρίσκονταν υπό διαρκή τάση, πιέζοντας συνεχώς την άνω οδοντοστοιχία προς τα πάνω (ενάντια στην υπερώα) και την κάτω προς τα κάτω (επάνω στη φατνιακή ακρολοφία).

Αν και η μέθοδος αυτή εξασφάλιζε τη λειτουργική παραμονή των προσθέσεων εντός της στοματικής κοιλότητας, εμφάνιζε σοβαρά μειονεκτήματα συγκρινόμενη με τις μεταγενέστερες τεχνικές. Προκαλούσε έντονη μυϊκή κόπωση και τραυματισμούς στον βλεννογόνο των παρειών, ενώ η διαρκής αντίσταση των ελατηρίων καθιστούσε τις βασικές λειτουργίες της μάσησης, της κατάποσης και της ομιλίας εξαιρετικά επίπονες και αφύσικες για τον ασθενή. Πέρα από την τεχνική του διάσταση, το συγκεκριμένο έκθεμα φέρει ένα βαρύ κοινωνικοοικονομικό αποτύπωμα. Κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, η πλήρης απώλεια δοντιών αποτελούσε εξαιρετικά συχνό φαινόμενο, επιδεινούμενο από την αυξημένη κατανάλωση επεξεργασμένης ζάχαρης και την παντελή έλλειψη προληπτικής οδοντιατρικής. Ωστόσο, η απόκτηση μιας τέτοιας οδοντοστοιχίας αποτελούσε αποκλειστικό προνόμιο της άρχουσας τάξης και της ανερχόμενης αστικής ελίτ. Το κόστος των πολύτιμων μετάλλων (όπως ο άργυρος και ο χρυσός των ελατηρίων) σε συνδυασμό με τις εξαιρετικά χρονοβόρες ώρες χειρωνακτικής εργασίας που απαιτούνταν από τον τεχνίτη-οδοντίατρο για τη λάξευση του ελεφαντόδοντου, καθιστούσαν τις οδοντοστοιχίες αυτές αντικείμενο υπερβολικής πολυτέλειας. Για τις χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις και τους εργάτες της βιομηχανικής επανάστασης, η οδοντιατρική φροντίδα περιοριζόταν αποκλειστικά σε επώδυνες εξαγωγές χωρίς αναισθησία από πρακτικούς θεραπευτές, κουρείς ή σιδηρουργούς, αφήνοντας τους φτωχότερους πληθυσμούς πρόωρα νωδούς, με σοβαρά προβλήματα υποσιτισμού και μόνιμης παραμόρφωσης του προσώπου.

*Ο Pierre Fauchard στην πραγματεία του Le Chirurgien Dentiste, η οποία εκδόθηκε το 1828, πρότεινε για πρώτη φορά  τον τρόπο αντικατάστασης των χαμένων δοντιών εισάγοντας πρωτοποριακές ιδέες και τεχνικές.  Για την κατασκευή των τεχνητών δοντιών χρησιμοποιούσε ανθρώπινα δόντια, δόντια από ελεφαντόδοντο ή δόντια ιπποπόταμου, ενώ   σχεδίασε ολικές οδοντοστοιχίες  οι οποίες συγκρατούνταν στο στόμα με τη βοήθεια ειδικών ατσάλινων ελατηρίων ή ελασμάτων.

 

Παράλληλα, η χρήση αυτών των μηχανικών κατασκευών συνδεόταν άμεσα με την κοινωνική σημειολογία και το status της εποχής. Στην αστική κοινωνία του 1800, η αισθητική του προσώπου και η ικανότητα καθαρής άρθρωσης κατά τις κοινωνικές συναναστροφές αποτελούσαν δείκτες ευγένειας, πλούτου και κοινωνικής ανωτερότητας. Οι κάτοχοι τέτοιων οδοντοστοιχιών ήταν διατεθειμένοι να υπομένουν τον καθημερινό, σωματικό πόνο και την ακαμψία που προκαλούσαν τα παρίσθμια ελατήρια, προκειμένου να διατηρήσουν την κοινωνική τους εικόνα και να αποφύγουν το στίγμα της «γεροντικής» εμφάνισης την οποία προκαλούσε  η απώλεια των δοντιών. Τα ελατήρια αυτά, μάλιστα, απαιτούσαν διαρκή προσπάθεια από τον χρήστη για να κρατά το στόμα του κλειστό, καθώς αν χαλάρωνε τους μύες των γνάθων, η τάση των ελατηρίων μπορούσε να ανοίξει απότομα το στόμα του, προκαλώντας κοινωνική αμηχανία.

Συμπερασματικά, η οδοντοστοιχία από το  Μουσείο της Οδοντιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Harvard, αποτελεί έναν κρίσιμο κρίκο στην εξέλιξη της οδοντιατρικής. Δεν αποτυπώνει μόνο το στάδιο όπου η μηχανική ισχύς επιστρατευόταν για να καλύψει τα κενά της βιολογικής και υλικής τεχνολογίας, αλλά  αποτελεί καθρέφτη μιας κοινωνίας στην οποία η υγεία, η σωματική ευεξία και η ίδια η αξιοπρέπεια αποτελούσαν ταξικά προνόμια με συγκεκριμένο χρηματικό κόστος.

 

 

ΓΒ